Gen RPGR nằm trên nhiễm sắc thể X, cung cấp hướng dẫn tạo ra một loại protein cần thiết cho thị lực bình thường. Mặc dù chức năng chưa rõ ràng, protein này giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc tế bào được gọi là lông mao. Lông mao là những cấu trúc siêu nhỏ giống như ngón tay nhô ra khỏi bề mặt của nhiều loại tế bào. Chúng tham gia vào quá trình di chuyển của tế bào và nhiều đường tín hiệu hóa học. Lông mao cũng cần thiết cho tín hiệu đầu vào giác quan, bao gồm thính giác, khứu giác và thị giác.
Chức năng chính
Một số phiên bản khác nhau (đồng dạng) của protein RPGR được tạo ra từ gen RPGR. Một phiên bản chứa exon ORF15 hoạt động chủ yếu trong võng mạc—mô nhạy cảm với ánh sáng phía sau mắt. Cụ thể hơn, đồng dạng chứa ORF15 hiện diện trong các tế bào thụ cảm ánh sáng chuyên biệt của võng mạc (cơ quan cảm quang). Người ta nghi ngờ đồng dạng này duy trì các tế bào cảm quang bằng cách điều chỉnh chức năng của lông mao. Các đồng dạng khác của protein RPGR được biểu hiện tại các bộ phận khác của cơ thể, nơi chúng có thể cũng tham gia vào chức năng lông mao.
Đột biến gây bệnh
Viêm võng mạc sắc tố
Hơn 300 đột biến gen RPGR gây ra viêm võng mạc sắc tố liên-kết-X (X-linked form of retinitis pigmentosa). Bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến nam giới, người bệnh bị quáng gà từ nhỏ nhỏ, sau đó mất dần thị lực vào ban ngày. Đột biến gen RPGR chiếm khoảng 70% tất cả trường hợp viêm võng mạc sắc tố liên-kết-X.
Đa số đột biến xảy ra trong exon ORF15 của protein RPGR. Chúng thường dẫn đến một phiên bản protein ngắn bất thường và hỏng hóc. Những thay đổi trong cấu trúc của protein RPGR có khả năng phá vỡ chức năng bình thường của lông mao trong tế bào cảm quang. Tuy nhiên, người ta vẫn chưa rõ làm thế nào những thay đổi này khiến các tế bào cảm quang mất dần và các vấn đề về thị lực đặc trưng xảy ra.
Xem thêm Viêm võng mạc sắc tốRối loạn vận động đường mật nguyên phát
Loạn dưỡng tế bào hình nón và hình que
Các vấn đề khác
Mặc dù phần lớn đột biến gen RPGR gây ra bệnh viêm võng mạc sắc tố liên-kết-X, một số đột biến tại exon ORF15 dẫn đến những rối loạn võng mạc khác. Chúng bao gồm loạn dưỡng tế bào hình nón, loạn dưỡng tế bào hình nón và thoái hóa điểm vàng teo. Những rối loạn võng mạc này gây ra các bất thường về thị giác tiến triển, mặc dù triệu chứng của chúng khác với viêm võng mạc sắc tố.
Một số đột biến gen RPGR khác đã được báo cáo trên những người bị viêm võng mạc sắc tố kết hợp với các dấu hiệu ảnh hưởng đến nhiều bộ phận khác của cơ thể. Ngoài mất thị lực tiến triển, người bệnh còn bị nhiễm trùng xoang và hô hấp mãn tính, nhiễm trùng tai tái phát (viêm tai giữa) và mất thính lực.
Người ta chưa rõ tại sao đột biến gen RPGR có thể gây ra nhiều vấn đề. Một số đột biến có thể phá vỡ chức năng của lông mao trong nhiều mô, bao gồm cả tai trong và đường hô hấp. Lông mao trục trặc trong các mô này có thể là nguyên nhân dẫn đến tình trạng mất thính giác và những bất thường hô hấp trong một vài bệnh nhân. Tuy nhiên, người ta vẫn đang làm việc để xác định cách đột biến gen RPGR gây ra những bất thường liên quan đến võng mạc và các bộ phận khác của cơ thể.
Các tên gọi khác
- COD1
- CORDX1
- CRD
- PCDX
- retinitis pigmentosa 15
- retinitis pigmentosa 3 GTPase regulator
- RP15
- RP3
- RPGR_HUMAN
- X-linked retinitis pigmentosa GTPase regulator
- XLRP3
Tài liệu tham khảo
- Genetic Testing Information. RPGR retinitis pigmentosa GTPase regulator [Homo sapiens (human)]. Retrieved March 21, 2023 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/6103/
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. RETINITIS PIGMENTOSA, X-LINKED, AND SINORESPIRATORY INFECTIONS WITH OR WITHOUT DEAFNESS; RPSRDF. Retrieved March 21, 2023 from https://omim.org/entry/300455
- National Library of Medicine. RPGR gene. Retrieved March 21, 2023 from https://medlineplus.gov/genetics/gene/rpgr/