Miễn dịch kháng hồng cầu giữa mẹ-thai nhi

Miễn dịch kháng hồng cầu mẹ-thai nhi là gì?

Các kháng nguyên hiện diện trên bề mặt hồng cầu là yếu tố giúp xác định nhóm máu của mỗi người. Hai hệ nhóm máu chính là ABO (gồm nhóm máu A, B, AB, O) và Rh (gồm RhD dương tính hoặc RhD âm tính).

Miễn dịch kháng hồng cầu là hiện tượng cơ thể sản xuất kháng thể chống lại các kháng nguyên lạ trên bề mặt hồng cầu khi tiếp xúc với nhóm máu khác. Đối với phụ nữ mang thai, vấn đề này có thể xảy ra vào bất kì giai đoạn nào của thai kì nhưng thường gặp nhất vào tam cá nguyệt thứ ba và khi chuyển dạ.

Ngoài ra, miễn dịch kháng hồng cầu còn có thể xuất hiện sau các biến cố sản khoa gây xuất huyết như:

• Phá thai
• Sảy thai muộn
• Xuất huyết trước sinh
• Chấn thương bụng
• Thai ngoài tử cung
• Thai chết lưu
• Sinh lưu

Ngoài ra, các kĩ thuật xâm lấn như sinh thiết gai nhau, chọc ối hoặc xoay ngôi ngoài cũng là những yếu tố làm tăng nguy cơ miễn dịch kháng hồng cầu.

Miễn dịch kháng hồng cầu được phân loại dựa trên dạng không tương thích nhóm máu. Chẳng hạn, không tương thích ABO xảy ra khi người mẹ thiếu kháng nguyên A hoặc B trên hồng cầu, trong khi hồng cầu của thai nhi mang kháng nguyên đó. Không tương thích Rh xảy ra khi mẹ có Rh âm và thai nhi có Rh dương.

Cơ chế

Trong quá trình sinh nở hoặc khi có chấn thương, một lượng nhỏ tế bào hồng cầu của thai có thể đi vào tuần hoàn của mẹ. Nếu thai nhi của thai kì này hoặc trong những lần mang thai sau có bộ kháng nguyên hồng cầu khác với mẹ, cơ thể người mẹ nhận diện đây là kháng nguyên lạ và tạo ra kháng thể chống lại. Sau đó, các kháng thể từ mẹ có thể đi qua nhau thai, tấn công hồng cầu của thai nhi, gây ra hiện tượng tan máu và dẫn đến thiếu máu đối với thai nhi hoặc trẻ sơ sinh.

Miễn dịch kháng hồng cầu liên quan đến quá trình kích hoạt và biệt hóa của các tế bào miễn dịch như lympho T, lympho B. Cụ thể, khi cơ thể mẹ phát hiện kháng nguyên lạ, tế bào trình diện kháng nguyên sẽ mang kháng nguyên đó trên bề mặt nhằm hoạt hóa tế bào T. Tế bào T sau khi hoạt hóa hỗ trợ tế bào B biệt hóa và chuyển dạng thành tương bào. Các tương bào này sản xuất kháng thể đặc hiệu có khả năng đánh dấu kháng nguyên hồng cầu nhằm tiêu diệt chúng.

Kháng thể thuộc các nhóm globulin miễn dịch ảnh hưởng đến mức độ phản ứng miễn dịch kháng hồng cầu khác nhau. IgG là loại kháng thể nhỏ có khả năng đi qua nhau thai, trong khi IgM có kích thước lớn nên khó vượt qua hàng rào này. Do kháng thể Rh thuộc nhóm IgG nên chúng có thể đi vào nhau thai, gắn vào hồng cầu thai nhi và gây phá hủy hồng cầu. Ngược lại, bất đồng nhóm máu hệ ABO thường ít nghiêm trọng vì kháng thể ABO chủ yếu thuộc lớp IgM, không dễ dàng đi qua nhau thai.

Chẩn đoán

Các xét nghiệm hỗ trợ phát hiện miễn dịch kháng hồng cầu bao gồm:

Xác định nhóm máu ABO/RhD và sàng lọc kháng thể

Xét nghiệm xác định nhóm máu ABO và RhD của mẹ được thực hiện trong lần khám thai đầu tiên nhằm phát hiện nguy cơ không tương thích nhóm máu. Bác sĩ thực hiện phản ứng ngưng kết dựa trên tương tác giữa kháng thể với kháng nguyên, qua đó xác định máu của mẹ có những kháng nguyên nào trong hệ ABO và RhD. Bác sĩ có thể chỉ định lặp lại xét nghiệm này vào cuối tam cá nguyệt thứ hai nếu cần thiết.

Ngoài ra, xét nghiệm sàng lọc kháng thể được thực hiện sau khi xác định nhóm máu nhằm phát hiện các kháng thể trong huyết thanh mẹ có khả năng gây nguy hiểm cho thai nhi. Xét nghiệm sàng lọc này có thể được thực hiện thường xuyên hơn nếu mẹ và thai nhi có nguy cơ miễn dịch kháng hồng cầu, thường lặp lại vào tuần thai thứ 28 để phát hiện các trường hợp kháng miễn dịch mới.

Định lượng kháng thể

Loại kháng thể và nồng độ kháng thể là những yếu tố ảnh hưởng đến mức độ nghiêm trọng của bệnh tan máu thai nhi và trẻ sơ sinh. Do đó, bác sĩ thực hiện xét nghiệm nhằm xác định loại kháng thể cũng như đánh giá nồng độ kháng thể, qua đó dự đoán nguy cơ đối với thai nhi.

Thông thường, xét nghiệm định lượng được lặp lại mỗi 2–4 tuần. Tuy nhiên, nếu mang các kháng thể không có nguy cơ gây bệnh nghiêm trọng, thai phụ có thể chỉ cần lặp lại xét nghiệm vào tam cá nguyệt thứ hai hoặc ba.

Lấy máu thai nhi

Trong trường hợp người mẹ mang kháng thể có nguy cơ gây đáp ứng miễn dịch đối với thai nhi, bác sĩ sẽ yêu cầu lấy máu thai nhi nhằm đánh giá chuyên sâu hơn về sức khỏe máu của trẻ, bao gồm đặc điểm Rh, mức độ thiếu máu và nguy cơ nhiễm trùng.

Phương pháp này được thực hiện bằng kĩ thuật chọc dò cuống rốn. Bác sĩ đưa kim qua thành bụng mẹ đến dây rốn, đồng thời theo dõi quá trình này bằng máy siêu âm. Xét nghiệm thường được chỉ định trong các trường hợp nguy cơ cao hoặc kết quả những xét nghiệm không xâm lấn không hỗ trợ đánh giá thai nhi đầy đủ.

Xét nghiệm sinh học phân tử

Các kĩ thuật sinh học phân tử có thể xác định kháng nguyên trên hồng cầu bao gồm:

• Phản ứng chuỗi polymerase (PCR) thời gian thực và định lượng huỳnh quang (QF): khuếch đại các vùng ADN đặc hiệu liên quan đến kháng nguyên hồng cầu.
• Xét nghiệm đa hình đơn nucleotide: xác định các đột biến trong gen kiểm soát kháng nguyên hồng cầu.
• Giải trình tự Sanger: xác định trình tự nucleotide trong một vùng gen kháng nguyên hồng cầu cụ thể.
• Giải trình tự thế hệ mới (NGS): xác định kháng nguyên hồng cầu mục tiêu và phát hiện những đột biến mới trong các gen liên quan đến đáp ứng miễn dịch.

Điều trị

Trong trường hợp thai nhi thiếu máu do miễn dịch kháng hồng cầu, bác sĩ sẽ theo dõi chặt chẽ, đồng thời chỉ định truyền máu trong tử cung nhằm đưa các tế bào hồng cầu tương thích với kháng thể của mẹ vào thai qua tĩnh mạch rốn. Trong một số trường hợp nghiêm trọng, bác sĩ có thể chỉ định sinh sớm, thường kèm theo truyền máu thay thế sau sinh. Đối với phương pháp này, bác sĩ rút một lượng máu nhỏ từ trẻ sơ sinh và thay thế bằng máu hiến tặng.

Phòng ngừa

Đối với thai phụ có nhóm máu Rh âm tính, người ta có thể phòng ngừa kháng thể kháng Rh hình thành bằng cách tiêm globulin miễn dịch kháng D (RhoGAM) vào tuần thai thứ 28 và trong vòng 72 giờ sau sinh. Ngoài ra, bác sĩ cũng kê đơn thuốc này sau những tai nạn hoặc kĩ thuật có khả năng gây trộn lẫn máu thai và mẹ như chọc ối, sảy thai, hoặc chấn thương bụng.

Lời kết

Miễn dịch kháng hồng cầu trong thai kì là vấn đề quan trọng vì có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và thai nhi. Những tiến bộ trong phương pháp chẩn đoán và theo dõi giúp bác sĩ phát hiện sớm, can thiệp kịp thời cũng như cải thiện một số biến chứng. Các cặp vợ chồng cần trang bị kiến thức, thực hiện sàng lọc trước sinh cũng như tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ để phòng ngừa và xử lý hiệu quả.