Bệnh thương hàn

Bệnh thương hàn (typhoid fever) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Salmonella Typhi gây ra. Bệnh lây lan qua nước và thực phẩm nhiễm khuẩn. Các triệu chứng thường gặp bao gồm sốt cao, tiêu chảy, phát ban, ớn lạnh, nôn mửa.

Vi khuẩn Salmonella Typhi

Salmonella Typhi là vi khuẩn gây bệnh thương hàn đối với người, thuộc họ Enterobacteriaceae. Vi khuẩn có dạng hình que dài khoảng 2–5 µm, nó di chuyển bằng lông và roi quanh thân.

Salmonella Typhi< có 3 loại kháng nguyên, bao gồm:

• Kháng nguyên thành tế bào O
• Kháng nguyên roi H
• Kháng nguyên vỏ Vi

Trong đó, kháng nguyên vỏ Vi là thành phần then chốt tham gia quá trình xâm nhiễm cơ thể người. Ngoài ra, nó cũng là lớp polysaccharide bao quanh thành tế bào của vi khuẩn.

Trong môi trường có tính axit (pH khoảng 4,5) và nhiệt độ dưới 7°C, vi khuẩn S. Typhi ngừng tăng sinh và phát triển. Ngoài ra, Salmonella Typhi không có khả năng hình thành bào tử nên chúng có thể bị tiêu diệt khi tiếp xúc với nhiệt độ cao. Tuy vậy, Salmonella Typhi vẫn có thể tồn tại trong các loại thực phẩm khô như sữa bột và thực phẩm đông lạnh.

Ảnh: Vi khuẩn Salmonella Typhi được quan sát bằng kĩ thuật nhuộm gram

Nguồn: Encyclopædia Britannica

Con đường lây lan

Bệnh thương hàn lây lan chủ yếu qua đường tiêu hóa khi người bệnh ăn uống hoặc uống nước nhiễm vi khuẩn Salmonella Typhi. Vi khuẩn này được đào thải qua phân và nước tiểu của người mang mầm bệnh, từ đó chúng làm ô nhiễm môi trường sống cũng như nguồn nước sinh hoạt. Khi người khỏe mạnh uống nước nhiễm khuẩn hoặc sử dụng thực phẩm được chế biến từ nguồn nước không đảm bảo vệ sinh, vi khuẩn có thể xâm nhập vào cơ thể qua đường ruột Ngoài ra, nếu người bệnh không rửa tay sau khi đi vệ sinh và chạm vào các đồ vật, vi khuẩn có thể truyền sang bề mặt này rồi lây bệnh cho người chạm vào sau đó.

Sau khi đi vào cơ thể người, vi khuẩn di chuyển đến ruột non và thâm nhập lớp niêm mạc thông qua các tế bào M. Từ đó, chúng tiến vào các hạch lympho và bắt đầu nhân lên bên trong các đại thực bào. Số lượng vi khuẩn tăng lên sẽ phá vỡ đại thực bào, nhờ đó vi khuẩn có thể đi vào hệ tuần hoàn và gây ra các triệu chứng của bệnh thương hàn.

Dịch tễ học

Bệnh thương hàn là bệnh truyền nhiễm phổ biến tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, đặc biệt trong những cộng đồng thiếu nước sạch cũng như không đạt các điều kiện vệ sinh cơ bản. Theo thống kê vào năm 2019, có khoảng 9,2 triệu ca mắc và 110.000 trường hợp tử vong trên toàn thế giới. Tỉ lệ mắc bệnh cao nhất được ghi nhận tại các khu vực Đông Nam Á, Đông Địa Trung Hải và Châu Phi.

Biểu hiện lâm sàng

Thời gian ủ bệnh có thể kéo dài 3–56 ngày. Bệnh thường trở nặng trong vài ngày sau khi được phát hiện.

Các biểu hiện lâm sàng của bệnh thương hàn bao gồm:

• Sốt cao
• Mạch đập chậm
• Đau đầu
• Ớn lạnh
• Mất cảm giác thèm ăn
• Đau dạ dày
• Phát ban tại ngực, bụng
• Ho khan
• Đau họng
• Đau nhức cơ
• Bụng trướng
• Lách to
• Buồn nôn
• Tiêu chảy hoặc táo bón

Quá trình tiến triển

Bao gồm 4 giai đoạn:

• Trong tuần đầu tiên, khi vi khuẩn bắt đầu xâm nhập vào máu, bệnh nhân biểu hiện triệu chứng sốt với nhiệt độ cơ thể tăng dần theo từng ngày.
• Vào tuần thứ 2 sau lần sốt đầu tiên, vi khuẩn tiếp tục sinh sôi trong niêm mạc ruột, người bệnh có các triệu chứng đau bụng, phát ban, tiêu chảy hoặc táo bón.
• Đến tuần 3, nếu người bệnh không được điều trị bằng kháng sinh, vi khuẩn có thể gây ra những tổn thương nghiêm trọng như đi ngoài ra máu, thủng ruột, nhiễm trùng máu hoặc viêm não.
• Giai đoạn này có thể kéo dài trong vài tháng, khi đó, các triệu chứng thuyên giảm và bệnh nhân bắt đầu hồi phục.

Chẩn đoán

Bệnh thương hàn được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng, lịch sử di chuyển và kết quả xét nghiệm vi sinh.

Nuôi cấy vi khuẩn

Nuôi cấy vi khuẩn là phương pháp xét nghiệm vi sinh phổ biến nhất. Cụ thể, bác sĩ thu nhận máu từ người bệnh và nuôi cấy trong môi trường phù hợp với đặc điểm chuyển hóa của vi khuẩn Salmonella Typhi. Kết quả nuôi cấy vi khuẩn có độ chính xác cao nhất trong khoảng 2 tuần đầu sau khi nhiễm bệnh, trước khi bệnh nhân dùng thuốc kháng sinh.

Trong trường hợp xét nghiệm cho kết quả âm tính hoặc người bệnh đã sử dụng kháng sinh, bác sĩ có thể chỉ định lấy mẫu tủy xương bằng cách sinh thiết tủy xương. Đây là phương pháp có độ nhạy cao nhất vì vi khuẩn thường tồn tại lâu hơn trong tủy xương. Ngoài ra, nuôi cấy vi khuẩn từ mẫu phân hoặc nước tiểu cũng thường được chỉ định từ tuần mắc bệnh thứ hai trở đi, khi vi khuẩn bắt đầu được đào thải qua đường tiêu hóa và tiết niệu.

Xét nghiệm huyết thanh

Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm huyết thanh học nhằm phát hiện kháng thể chống lại kháng nguyên thành tế bào O và kháng nguyên roi H của vi khuẩn Salmonella Typhi. Tuy nhiên, xét nghiệm có thể cho kết quả dương tính giả đối với những người đã tiêm vaccine thương hàn hoặc từng mắc bệnh trước đó. Ngoài ra, trong một số trường hợp, bệnh nhân nhiễm các chủng Salmonella khác cũng có thể cho kết quả xét nghiệm dương tính khiến bác sĩ khó chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây bệnh.

Điều trị

Một số thuốc kháng sinh thường được chỉ định nhằm điều trị bệnh thương hàn bao gồm:

• Ciprofloxacin, levofloxacin, ofloxacin
• Ceftriaxone, cefotaxime, cefixime
• Azithromycin
• Carbapenem

Tuy nhiên, do vi khuẩn kháng thuốc ngày càng gia tăng, bác sĩ có thể yêu cầu lập kháng sinh đồ trước khi điều trị nhằm đảm bảo hiệu quả và tránh điều trị sai thuốc.

Trong quá trình điều trị, bệnh nhân cần chú ý đến dinh dưỡng. Người bệnh dễ mất nước do tiêu chảy nên cần bù nước và bổ sung chất điện giải. Ngoài ra, thức ăn lỏng, dễ tiêu hóa cũng giúp bệnh nhân hạn chế tiêu chảy. Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen, naproxen natri hoặc acetaminophen nhằm giảm đau, hạ sốt.

Sau khi các triệu chứng biến mất, bệnh nhân vẫn có thể mang vi khuẩn gây bệnh thương hàn, do đó người bệnh cần xét nghiệm nhằm đảm bảo không còn vi khuẩn Salmonella Typhi trong cơ thể.

Biến chứng

Bệnh nhân không được điều trị kịp thời có nguy cơ gặp các biến chứng nghiêm trọng bao gồm:

• Chảy máu trong cơ thể
• Thủng ruột
• Túi mật sưng hoặc vỡ
• Lú lẫn
• Mê sảng
• Co giật
• Viêm màng não
• Viêm phế quản
• Viêm phổi
• Viêm tủy xương
• Viêm cơ tim
• Suy thận
• Sảy thai

Ảnh: Màng não bình thường và khi bị nhiễm trùng
Nguồn: Healthwise

Ảnh: Viêm tủy xương đốt sống
Nguồn: Cleveland Clinic

Phòng ngừa

Bệnh thương hàn chủ yếu lây qua nước và thực phẩm nhiễm vi khuẩn Salmonella Typhi. Do đó, bệnh dễ bùng phát tại các khu vực kém vệ sinh.

Một số biện pháp phòng chống bệnh thương hàn bao gồm:

• Sử dụng thực phẩm nấu chín kĩ và còn nóng
• Tránh uống sữa, sản phẩm từ sữa chưa xử lí
• Uống sữa đã tiệt trùng hoặc đun sôi
• Không sử dụng nước đá không rõ nguồn gốc
• Uống nước đã đun sôi hoặc khử trùng
• Rửa sạch trái cây và rau củ trước khi ăn
• Gọt vỏ rau củ, trái cây
• Rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi chuẩn bị thức ăn, ăn uống cũng như sau khi đi vệ sinh
• Rửa sạch bề mặt và dụng cụ chế biến thực phẩm trước và sau khi sử dụng
• Tiêm vaccine phòng bệnh thương hàn

Lời kết

Thương hàn là bệnh nguy hiểm có thể lây qua thực phẩm và nước uống nhiễm khuẩn. Người bệnh cần được điều trị kịp thời bằng thuốc kháng sinh nhằm tránh gây ra nhiều biến chứng nặng. Để phòng tránh bệnh thương hàn, mọi người nên ăn chín uống sôi, rửa tay sạch sẽ trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, đồng thời tiêm vắc xin nếu chuẩn bị đi đến vùng có nguy cơ cao.