Chụp ảnh mạch máu

Cấu trúc và chức năng của mạch máu

Mạch máu là thành phần quan trọng của hệ tuần hoàn với vai trò vận chuyển máu khắp cơ thể. Nó có dạng vòng khép kín—bắt đầu và kết thúc tại tim với cấu trúc ba lớp bao gồm:

Lớp trong (tunica intima)

Lớp trong cùng chứa các tế bào nội mô tiếp xúc trực tiếp với dòng máu. Lớp trong tham gia điều hoà huyết áp, duy trì máu lưu thông bình thường, ngăn chặn cục máu đông hình thành và các chất độc máu đi vào máu.

Lớp giữa (media)

Lớp giữa chứa các sợi đàn hồi và mô cơ. Cấu trúc này kiểm soát đường kính mạch máu thông qua hoạt động co và dãn mạch cũng như đảm bảo máu chảy theo một chiều.

Lớp ngoài (adventitia)

Lớp ngoài cùng chứa các dây thần kinh và mạch máu nhỏ; nó giữ vai trò vận chuyển oxy, chất dinh dưỡng từ tim đến những tế bào khác, đồng thời loại bỏ các chất thải và duy trì cấu trúc của mạch máu.

Ba dạng mạch máu chính trong cơ thể có chức năng như sau:

• Động mạch đưa máu giàu oxy từ tim đến các cơ quan
• Tĩnh mạch vận chuyển máu nghèo oxy từ các cơ quan về tim
• Mao mạch trao đổi oxy, carbon dioxide, chất dinh dưỡng, loại bỏ chất thải

Những bất thường trong cấu trúc và chức năng của mạch có thể ảnh hưởng đến hoạt động lưu thông máu, từ đó nhiều bệnh liên quan đến hệ tuần hoàn khởi phát. Bác sĩ áp dụng kĩ thuật chụp mạch máu nhằm quan sát dòng chảy của máu tại những vị trí cụ thể, qua đó xác định nguyên nhân gây tắc nghẽn hoặc tổn thương mạch và đánh giá mức độ nghiêm trọng của tổn thương.

Nguyên tắc hoạt động

Kĩ thuật chụp ảnh mạch máu bao gồm hai thành phần chính là chất tương phản chứa iodine hay còn gọi là chất cản quang và máy chụp X-quang.

Độ tương phản của phim chụp liên quan đến hiệu ứng Compton—tương tác giữa photon (hạt ánh sáng) của tia X với electron (hạt mang điện tích âm) của vật chất làm đổi hướng và mất một phần năng lượng của photon, dẫn đến tăng bước sóng (hay giảm tần số) của photon; và hiệu ứng quang điện—photon tương tác với electron khiến electron tách ra khỏi lớp trong cùng của nguyên tử và photon này bị hấp thụ hoàn toàn. Cả hai quá trình đều phụ thuộc vào mật độ vật chất, ngoài ra hấp thụ điện quang còn chịu ảnh hưởng từ khối lượng phân tử của chất.

Iodine có khối lượng phân tử cao hơn phần lớn các mô trong cơ thể nên có khả năng hấp thụ quang điện khác với chúng. Hơn nữa, năng lượng của tia X thường dùng trong chẩn đoán hình ảnh xấp xỉ với năng lượng cần thiết cho electron tách khỏi nguyên tử iodine để tạo nên hiện tượng hấp thụ quang điện. Vì vậy, ánh sáng tại những cấu trúc tập hợp nhiều iodine bị hấp thụ hoàn toàn, qua đó tạo nên độ tương phản khác biệt với các vị trí khác trên phim chụp.

Mục đích

Mỗi phương pháp chụp ảnh mạch máu được dùng để chẩn đoán các nhóm bệnh lý khác nhau như:

• Chụp mạch máu não: phình động mạch, dị dạng động–tĩnh mạch, hẹp động mạch
• Chụp mạch máu động mạch vành: bệnh động mạch vành
• Chụp mạch máu ngoại vi: bệnh động mạch ngoại vi (tay, chân,…), tắc nghẽn, hẹp mạch máu
• Chụp mạch máu thận: hẹp động mạch thận và các bệnh lý về mạch máu thận khác
• Chụp mạch máu phổi: thuyên tắc phổi do cục máu đông hình thành trong động mạch phổi

Ngoài ra, bác sĩ còn sử dụng kĩ thuật này nhằm những mục đích khác như:

• Quan sát mạch máu trong hệ tiêu hoá, sinh dục,…
• Chẩn đoán ung thư
• Định vị và loại bỏ cục máu đông
• Phẫu thuật nong mạch, đặt stent, nút mạch, chặn dòng máu đến khối u
• Lấy mẫu máu cho các chẩn đoán khác
• Lập sơ đồ mạch máu trước phẫu thuật

Quy trình chụp ảnh mạch máu

Trước khi chụp

Trước ngày chụp, bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể đối với từng trường hợp bệnh nhân.

Sau đây là một số lưu ý chung:

• Nhịn ăn trong 6–8 giờ trước khi chụp
• Mang theo các phim chụp có liên quan
• Cung cấp thông tin về các loại thuốc đang sử dụng như thuốc chống đông máu
• Thông báo cho bác sĩ về tình trạng dị ứng chất cản quang, tiểu đường và các bệnh lý khác

Trong khi chụp

Bác sĩ tiến hành chụp mạch máu của bệnh nhân theo quy trình sau:

• Gây tê quanh khu vực tiêm
• Đưa kim tiêm vào mạch máu
• Luồn dây dẫn đường và ống thông vào kim
• Đưa ống thông đến động mạch lớn tại bẹn hoặc cổ tay của bệnh nhân
• Tiêm một lượng nhỏ chất cản quang vào mạch máu
• Chụp X quang

Sau khi chụp

Quá trình chụp thường kéo dài khoảng 15 phút. Sau khi chụp ảnh, nếu có điểm tắc nghẽn trong mạch máu, bệnh nhân có thể được điều trị ngay sau đó bằng phương pháp nong mạch—sử dụng một loại bong bóng nhỏ ép vật cản vào thành động mạch. Trong trường hợp nong mạch không hiệu quả, bác sĩ tiến hành đặt stent—một ống kim loại nhỏ giữ mạch máu mở. Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định một số phương pháp điều trị khác sau ngày chụp ảnh như phẫu thuật bắc cầu động mạch vành hoặc động mạch ngoại vi.

Sau khi chụp ảnh mạch máu, bác sĩ rút ống thông, dán băng cá nhân tại vị trí tiêm và đè mạnh lên đó trong ít nhất 15 phút nhằm ngăn chặn chảy máu. Với trường hợp bệnh đặt ống thông qua chân, bện nhân cần nghỉ ngơi trên giường khoảng 4–6 giờ.

Bệnh nhân có thể về nhà trong ngày hoặc vào hôm sau. Người bệnh không nên mang vác đồ nặng quá 4,5 kg, hạn chế cúi người hay khom lưng trong 2 ngày. Bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường không nên dùng thuốc metformin trong vòng 48 giờ sau khi chụp ảnh nhằm giảm các biến chứng về thận. Người bệnh nên uống nhiều nước nhằm đào thải chất cản quang ra khỏi cơ thể tốt hơn.

Rủi ro

Kĩ thuật chụp ảnh mạch máu hiếm khi ảnh hưởng đến sức khoẻ người bệnh. Ước tính khoảng 1% bệnh nhân xuất hiện biến chứng sau xét nghiệm.

Một số biến chứng thường gặp bao gồm:

• Bầm tím
• Chảy máu
• Nhiễm trùng
• Đau
• Bệnh lí về thận
• Dị ứng chất cản quang
• Tổn thương mạch máu
• Loạn nhịp tim, tim ngừng đập
• Tắc nghẽn mạch máu gây đột quỵ
• Rò rỉ mạch máu

Lời kết

Chụp ảnh mạch máu là phương pháp xét nghiệm hình ảnh hoạt động dựa trên tương tác của tia X với chất cản quang, qua đó bác sĩ có thể quan sát dòng chảy của máu bên trong cơ thể. Kĩ thuật này được ứng dụng trong chẩn đoán nhiều bệnh lý liên quan đến tắc nghẽn và tổn thương mạch. Hiện nay, người ta đang nghiên cứu để cải tiến và kết hợp chụp ảnh mạch máu với nhiều phương pháp khác nhằm nâng cao hiệu quả cũng như tính chính xác của chẩn đoán.