Thải loại vật ghép

Thải loại vật ghép là gì?

Cấy ghép là một trong những phương pháp điều trị phổ biến và hiệu quả. Trong quá trình cấy ghép, tế bào, mô hoặc cơ quan từ cơ thể người cho được chuyển sang cơ thể người nhận nhằm thay thế cơ quan hay bộ phận hư hỏng. Cấy ghép mang lại hy vọng cho nhiều bệnh nhân, tuy nhiên vẫn có rủi ro vật ghép bị hệ miễn dịch của người nhận thải loại.

Hệ miễn dịch là cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể, nó bảo vệ con người khỏi các tác nhân lạ như vi khuẩn, virus và cả tế bào ung thư. Những tác nhân này có protein đặc hiệu trên bề mặt (kháng nguyên). Vì vậy, khi chúng xâm nhập vào cơ thể, hệ miễn dịch sẽ nhận diện kháng nguyên là những phân tử lạ và kích hoạt đáp ứng miễn dịch để tiêu diệt chúng.

Tương tự, hệ miễn dịch cũng nhận diện kháng nguyên trên bề mặt cơ quan cấy ghép là ngoại lai do chúng khác với các kháng nguyên của cơ thể. Do đó, hệ miễn dịch xem cơ quan cấy ghép là mối đe dọa và cố gắng tiêu diệt chúng, dẫn đến hiện tượng thải loại vật ghép.

Cơ chế thải loại vật ghép

Phức hợp tương thích mô chính (Major Histocompatibility Complex – MHC) là nhóm gen cung cấp hướng dẫn tạo ra protein trình diện kháng nguyên trên bề mặt tế bào của đa số động vật có xương sống. Trên người, các gen này được gọi là hệ thống kháng nguyên bạch cầu người (HLA). Tế bào trình diện kháng nguyên (Antigen Presenting Cell – APC) như tế bào tua , đại thực bào và tế bào B sử dụng MHC nhằm vận chuyển kháng nguyên đến tế bào T. Nếu không có MHC, tế bào T không thể nhận diện được kháng nguyên ngoại lai.

Hệ miễn dịch tấn công vật ghép thông qua hai con đường chính gồm trực tiếp và gián tiếp. Đối với con đường trực tiếp, tế bào T nhận diện phức hợp MHC–peptide trên tế bào trình diện kháng nguyên hiện diện tại bề mặt mô ghép của người cho, từ đó chúng xác định mô ghép là ngoại lai rồi tấn công.

Quá trình nhận diện gián tiếp xảy ra khi tế bào trình diện kháng nguyên của người nhận bắt lấy phân tử MHC có trong mô ghép và xử lý thành các mảnh peptide nhỏ. Sau đó, tế bào trình diện kháng nguyên đem các mảnh peptide này đến cho tế bào T.

Ảnh: Các loại tế bào miễn dịch
Nguồn: ihope.vn

Các cấp độ thải loại vật ghép

Thải loại siêu cấp

Thải loại siêu cấp xảy ra khi hệ miễn dịch của người nhận tấn công dữ dội vật ghép trong vòng vài phút sau khi phẫu thuật. Người bệnh có dấu hiệu tiêu huyết và hoại tử mô ghép. Nguy cơ xảy ra thải loại siêu cấp cao hơn khi cấy ghép dị loài (loài cho và nhận khác nhau).

Nguyên nhân do kháng thể trong máu người nhận nhanh chóng bám vào kháng nguyên trên bề mặt tế bào của vật ghép, sau đó kích hoạt một chuỗi phản ứng miễn dịch. Quá trình này hoạt hóa hệ thống bổ thể và làm đông máu, dẫn đến các mạch máu nuôi dưỡng vật ghép bị tổn thương nghiêm trọng. Do đó, hiện tượng thiếu máu cục bộ và hoại tử mô diễn ra.

Thải loại cấp

Thải loại cấp thường xảy ra trong vài ngày đến vài tuần đầu sau phẫu thuật, vật ghép bị tổn thương nghiêm trọng hoặc thậm chí bị đào thải hoàn toàn.

Quá trình này xảy ra khi tế bào trong hệ miễn dịch của người nhận (chủ yếu là tế bào T) nhận diện và tấn công mô ghép. Các tế bào miễn dịch cũng có thể phản ứng với tế bào trong hệ mạch máu nuôi dưỡng vật ghép, do dó người bệnh bị thiếu máu cục bộ và mô ghép bị tổn thương. Ngoài ra, kháng thể cũng góp phần gây nên thải loại cấp.

Thải loại mạn

Thải loại mạn tính diễn ra chậm hơn thải loại cấp, chúng thường xuất hiện sau vài tháng hoặc vài năm kể từ thời điểm cấy ghép. Trong thời gian này, tế bào miễn dịch đáp ứng bằng cách tiết các chất kích thích quá trình tăng sinh tế bào như nguyên bào sợi và tế bào cơ trơn. Theo thời gian, chúng gây ra tình trạng xơ hóa mô ghép hoặc xơ cứng mạch máu, từ đó vật ghép bị suy giảm chức năng.

Dấu hiện thải loại vật ghép

Khi quá trình thải loại diễn ra, người bệnh có thể gặp phải một số dấu hiệu và triệu chứng bao gồm:

• Sốt
• Cơ quan ghép bắt đầu suy giảm chức năng
• Đau hoặc sưng tấy vùng cơ quan được cấy ghép
• Các triệu chứng giống cúm như ớn lạnh, đau nhức cơ thể, buồn nôn, ho và khó thở

Chẩn đoán tình trạng thải loại vật ghép

Bác sĩ thường tiến hành kiểm tra những vị trí xung quanh cơ quan được ghép tạng nhằm phát hiện tình trạng thải loại.

Các dấu hiệu cho thấy cơ thể đang thải loại mô ghép như sau:

• Ghép tạng tụy: mức đường huyết cao
• Ghép tạng thận: lượng nước tiểu giảm
• Ghép tạng tim hoặc ghép tạng phổi: khó thở và khả năng vận động kém đi
• Ghép tạng gan: vàng da và dễ chảy máu

Nếu người bệnh có các dấu hiệu trên, bác sĩ sẽ tiến hành các xét nghiệm chuyên sâu hơn. Sinh thiết cơ quan ghép tạng là phương pháp hữu hiệu để xác định mức độ và tình trạng thải loại. Xét nghiệm này thường được thực hiện định kì nhằm phát hiện sớm tình trạbg thải loại trước khi các triệu chứng tiến triển nặng hơn.

Ngoài ra, bác sĩ có thể tiến hành các xét nghiệm sau trước khi tiến hành sinh thiết:

• CT cắt lớp bụng
• X-quang ngực
• Siêu âm tim
• Siêu âm thận
• Xét nghiệm chức năng thận hoặc gan

Biến chứng

Nếu quá trình thải loại vật ghép không được kiểm soát, người bệnh có thể gặp phải một số biến chứng nghiêm trọng như:

• Nhiễm trùng máu
• Mắc bệnh ung thư
• Cơ quan/mô ghép mất chức năng
• Suy giảm sức khỏe do tác dụng phụ của thuốc ức chế miễn dịch

Ảnh: Nhiễm trùng máu
Nguồn: Designua/Shutterstock.come

Các biện pháp làm giảm nguy cơ thải loại vật ghép

Tuy hiện tượng thải loại vật ghép không thể ngăn chặn hoàn toàn, người ta vẫn có những biện pháp trước và sau khi thực hiện phẫu thuật cấy ghép nhằm giảm thiểu tác động lên cơ thể người nhận.

Trước cấy ghép: đánh giá mức độ tương hợp

Trước khi cấy ghép, bác sĩ thường thực hiện các xét nghiệm nhằm đánh giá mức độ tương hợp giữa mô ghép và người nhận. Nếu mức độ tương hợp quá thấp, quá trình cấy ghép sẽ không được tiến hành.

Xét nghiệm tương hợp nhóm máu ABO

Xét nghiệm đầu tiên được thực hiện, bởi vì không tương hợp nhóm máu có thể dẫn đến tình trạng thải loại siêu cấp. Người hiến tạng và người nhận cần có cùng nhóm máu hoặc có nhóm máu tương hợp.

Ví dụ, trường hợp truyền nhóm máu B cho một người thuộc nhóm máu A, kháng thể sẽ tấn công kháng nguyên B mới nhận và gây ra thải loại. Tuy nhiên, nếu người nhận thuộc nhóm máu AB, cơ thể sẽ nhận diện được kháng nguyên B.

Xét nghiệm lymphocytotoxicity

Xét nghiệm này kiểm tra huyết tương của người nhận có phản ứng với tế bào bạch cầu của người hiến tạng hay không. Trong trường hợp có phản ứng, hệ miễn dịch người nhận đã nhận diện tế bào của người cho là tác nhân lạ xâm nhập, nên chúng sẽ tấn công nếu thực hiện ghép. Vì vậy, bác sĩ không thể tiến hành cấy ghép.

Ảnh: Các loại tế bào bạch cầu
Nguồn: Designua/Shutterstock.com

Xét nghiệm trạng thái tiền mẫn cảm (Panel Reactive Antibody)

Mục đích nhằm phát hiện trong cơ thể người nhận có kháng thể của kháng nguyên bạch cầu người HLA hay không. Đối với những người đã từng truyền máu hoặc mang thai, cơ thể họ có khả năng xuất hiện kháng thể cao hơn, do đó rất khó tìm được mô ghép phù hợp.

Phản ứng lympho hỗn hợp (Mixed Lymphocyte Reaction)

Xét nghiệm này đánh giá mức độ tương thích của các phân tử MHC lớp I và II giữa người hiến tạng và người nhận. Tuy nhiên, thời gian có kết quả kéo dài nên xét nghiệm này hiện nay ít được thực hiện, nó thường áp dụng cho trường hợp người hiến là người thân trong gia đình.

Sau cấy ghép: sử dụng thuốc ức chế miễn dịch

Sau phẫu thuật cấy ghép, bệnh nhân phải dùng thuốc ức chế miễn dịch thường xuyên nhằm ngăn chặn thải loại vật ghép. Các loại thuốc này có tác dụng làm suy giảm hoạt động của hệ miễn dịch, vì vậy hệ miễn dịch không nhận diện và tấn công cơ quan, mô hay tế bào được cấy ghép.

Các nhóm thuốc ức chế miễn dịch phổ biến bao gồm:

• Nhóm ức chế calcineurin: làm giảm hoạt động của các tế bào T, từ đó ức chế phản ứng miễn dịch
• Nhóm ức chế mTOR: làm giảm hoạt động của tế bào T bằng cách can thiệp vào con đường tín hiệu mTOR
• Nhóm thuốc chống tăng sinh: ngăn các tế bào miễn dịch tăng sinh
• Kháng thể đơn dòng: tấn công trực tiếp các tế bào miễn dịch gây ra hiện tượng thải ghép
• Corticoid: giúp kiểm soát viêm và phản ứng miễn dịch

Liều lượng và loại thuốc được sử dụng tùy thuộc vào tình trạng của người nhận. Khi có dấu hiệu đào thải, bác sĩ thường dùng liều cao để kiểm soát phản ứng miễn dịch. Sau khi người bệnh không còn triệu chứng, liều lượng có thể được giảm xuống. Đa số bệnh nhân phải dùng thuốc ức chế miễn dịch suốt đời. Hiện nay, người ta vẫn đang phát triển các chất ức chế miễn dịch mới nhằm tăng mức độ hiệu quả, ức chế miễn dịch chọn lọc và ít độc hại hơn.

Ảnh: phản ứng viêm
Nguồn: ellepigrafica/Shutterstock.com

Lưu ý sau cấy ghép tạng

Sau khi ghép tạng thành công, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các khuyến cáo của bác sĩ nhằm đảm bảo quá trình điều trị diễn ra thuận lợi và giảm nguy cơ thải loại vật ghép.

Một số lưu ý sau điều trị bao gồm:

• Tái khám định kì
• Xét nghiệm máu khi cần thiết
• Uống thuốc ức chế miễn dịch đúng liều lượng

Nếu sử dụng bất kì loại thuốc kê đơn nào khác, người thực hiện ghép tạng cần cung cấp thông tin cho bác sĩ để tránh thuốc tương tác với thuốc ức chế miễn dịch. Ngoài ra, sau ghép tạng, họ cần chú ý không để bị nhiễm trùng vì có thể làm tăng nguy cơ thải loại vật ghép. Họ nên thường xuyên rửa tay, tiêm phòng đầy đủ và tuân thủ các nguyên tắc an toàn vệ sinh thực phẩm.

Lời kết

Hiện tượng thải loại vật ghép vẫn là một thách thức lớn đối với y học. Tuy nhiên, nguy cơ thải loại vật ghép đã giảm đáng kể nhờ sự phát triển của kĩ thuật ghép mới, thuốc ức chế miễn dịch và các phương pháp sàng lọc tương hợp mô hiệu quả. Do đó, ghép tạng mang đến cơ hội sống khả quan hơn cho nhiều bệnh nhân trên toàn thế giới.