Liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể

Liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể (Extracorporeal Shockwave Therapy – ESWT) xuất hiện trong lâm sàng lần đầu tiên vào năm 1982 nhằm điều trị sỏi thận. Sau đó, người ta nhận thấy liệu pháp này có tiềm năng trong lĩnh vực chỉnh hình nên đã ứng dụng nó như một trong những liệu pháp điều trị các bệnh lí về gân, cơ và mô mềm.

Nguyên lí

Sóng xung kích trong liệu pháp ESWT là những sóng âm có tính chất vật lí đặc biệt, bao gồm một xung đơn lẻ với dải tần số rộng (0–20 MHz) và biên độ áp suất cao (0–120 MPa). Sóng hoạt động theo hai pha. Trong pha dương, lực cơ học hình thành tác động trực tiếp lên mô. Đối với pha âm, các bọt khí chuyển động với tốc độ cao, do đó va chạm nhau và vỡ ra, dẫn đến hình thành sóng xung kích thứ cấp hỗ trợ tăng cường hiệu quả điều trị.

Hiện nay có ba kỹ thuật tạo sóng xung kích chính:

• Điện thuỷ lực: tạo sóng bằng cách phóng tia lửa điện từ điện cực với điện áp cao trong nước, tập trung sóng bằng một loại gương hình elip.
• Điện trường: cho dòng điện chạy qua một cuộn dây nhằm tạo ra từ trường mạnh, từ đó sinh ra sóng; sử dụng thấu kính để hội tụ sóng.
• Điện áp suất: sử dụng các tinh thể áp điện được sắp xếp theo dạng hình cầu; khi có dòng điện đi qua, những tinh thể này tạo áp suất, sau đó phát triển thành sóng xung kích với khả năng hội tụ chính xác.

Ngoài ra, người ta đã phát triển các thiết bị sóng xung kích dạng lan toả bằng cách sử dụng khí nén hoặc lực điện từ để đẩy một vật thể nhỏ bên trong thiết bị. Khi vật thể này va chạm vào đầu phát, năng lượng truyền tới mô mục tiêu. Trong khi sóng lan toả mất dần năng lượng ngay khi chạm vào da, sóng hội tụ có năng lượng cao hơn và không phân tán khi đi đến da. Người ta lựa chọn kỹ thuật tạo sóng xung kích tuỳ vào các yêu cầu về mục tiêu điều trị.

Nhiều nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng cho thấy sóng xung kích có khả năng:

• Đẩy mạnh quá trình hình thành mạch máu mới tại vùng nối giữa gân và xương.
• Kích thích tăng sinh tế bào gân
• Thúc đẩy tế bào gốc biệt hóa thành tế bào tạo xương
• Hỗ trợ bạch cầu xâm nhập mô
• Tăng tổng hợp protein và các yếu tố tăng trưởng
• Tăng tính thấm của màng tế bào nhằm kích thích đáp ứng viêm và tuần hoàn máu
• Ức chế dẫn truyền cảm giác đau qua hệ thần kinh ngoại biên
• Kích thích các hormone và tế bào liên quan đến quá trình phục hồi mô

Qui trình thực hiện

Đầu tiên, bác sĩ đánh giá sức khoẻ của người bệnh nhằm xác nhận sóng xung kích ngoài cơ thể là liệu pháp điều trị phù hợp.

Mỗi lần điều trị bằng sóng xung kích thường kéo dài khoảng 5 phút, bao gồm các bước sau:

• Điều chỉnh tư thế phù hợp (ngồi thẳng, nằm sấp hoặc nghiêng).
• Thoa gel lên vùng da tại vị trí điều trị.
• Truyền các sóng xung kích đến vùng tổn thương thông qua đầu dò cầm tay

Sau điều trị, người bệnh có thể cảm thấy đau giảm dần hoặc hết đau ngay nhưng cảm giác đau nhẹ xuất hiện lại sau vài giờ và kéo dài vài ngày. Một số bệnh nhân cải thiện triệu chứng ngay lập tức nhưng cũng có có trường hợp mất vài tuần để thấy rõ hiệu quả. Người bệnh có thể sinh hoạt bình thường nhưng cần tránh các hoạt động mạnh hoặc gây đau như chạy, nhảy, bật… trong 48 giờ sau điều trị.

Ứng dụng

Liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể được ứng dụng nhằm điều trị các bệnh lí sau:

• Bệnh lí về gân (gân kheo, bánh chè, vai, gót chân)
• Hội chứng đau mấu chuyển lớn (xương gần khớp háng)
• Hội chứng căng xương chày
• Viêm gân bánh chè
• Viêm cân gan chân
• Viêm dính bao khớp vai
• Nứt xương không liền
• Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
• Viêm khớp gối
• Viêm lồi cầu ngoài khuỷu tay
• Co cứng cơ quanh tuỷ sống và não bộ

Chống chỉ định

Những bệnh nhân thuộc các trường hợp sau không nên điều trị bằng liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể:

• Phụ nữ mang thai
• Trẻ em dưới 18 tuổi
• Đang điều trị ung thư
• Người mắc bệnh máu khó đông và các bệnh lí về tim mạch
• Người đang sử dụng thuốc chống đông máu và kháng sinh nhóm fluoroquinolones
• Bệnh nhân sử dụng các thiết bị cấy ghép điện tử
• Viêm nhiễm cấp tính tại vùng điều trị
• Nhiễm trùng, vết thương hở, da sưng hoặc phát ban tại vị trí điều trị
• Người mắc bệnh động kinh
• Người có tiền sử rách gân, mắc bệnh xương thủy tinh
• Bệnh nhân đã tiêm steroid tại vị trí tổn thương trong 12 tuần trước đó

Tác dụng phụ

Một số tác dụng phụ của liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể bao gồm:

• Đau, khó chịu, bầm tím, sưng tại vùng điều trị
• Da phát ban đỏ, nhạy cảm hơn bình thường
• Tê bì hoặc tê liệt nhẹ
• Tổn thương gân, cơ, mạch máu xung quanh

Lời kết

Liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể là phương pháp điều trị không xâm lấn, do đó tránh được các rủi ro do phẫu thuật gây ra. Người ta sử dụng liệu pháp này để điều trị các bệnh lí về cơ-gân-xương. Ước tính khoảng 50–70% bệnh nhân cải thiện triệu chứng sau điều trị. Tuy nhiên, người ta chưa hiểu rõ cơ chế tác động của liệu pháp này. Hiện nay nhiều nghiên cứu được tiến hành nhằm đánh giá khả năng ứng dụng sóng xung kích trong điều trị các bệnh lí thần kinh như đa xơ cứng và biến chứng sau đột quỵ.