Liệu pháp hormone trong điều trị ung thư

Hormone là gì?

Hormone bao gồm những chất hoá học di chuyển trong máu, chúng có chức năng truyền tín hiệu đến các cơ quan, da, cơ và nhiều mô khác. Mỗi cơ quan sẽ tổng hợp và giải phóng các loại hormone khác nhau. Mặt khác, mỗi loại hormone liên kết với thụ thể đặc hiệu hiện diện trên bề mặt một số loại tế bào cụ thể.

Cơ quan	Hormone sản xuất	Chức năng
Vùng dưới đồi	Corticotrophin-releasing hormone Dopamine Gonadotrophin-releasing hormone Growth hormone-releasing hormone Oxytocin Somatostatin Thyrotropin-releasing hormone	Điều khiển hoạt động của tuyến yên
Thùy trước tuyến yên	Adrenocorticotropic hormone Follicle-stimulating hormone Growth hormone Luteinizing hormone Prolactin Thyroid-stimulating hormone	Kiểm soát hoạt động của những tuyến nội tiết khác
Thùy sau tuyến yên	Antidiuretic hormone Oxytocin	Kiểm soát hoạt động của những tuyến nội tiết khác
Tuyến tùng	Melatonin	Điều hoà chu kì giấc ngủ
Tuyến giáp	Thyroxine Triiodothyronine Reverse triiodothyronine Calcitonin	Điều khiển tốc độ chuyển hoá thức ăn thành năng lượng
Tuyến cận giáp	Parathyroid hormone	Cân bằng lượng canxi trong cơ thể và duy trì xương
Tuyến thượng thận	Cortisol Aldosterone DHEA, androgens Adrenaline (epinephrine) Noradrenaline (norepinephrine)	Điều hoà quá trình chuyển hoá, huyết áp và phản ứng của cơ thể với căng thẳng
Tuyến tuỵ	Insulin Glucagon	Điều hoà đường huyết
Buồng trứng	Estrogen Progesterone Testosterone	Kiểm soát chức năng sinh dục nữ
Tinh hoàn	Testosterone	Kiểm soát chức năng sinh dục nam
Mô mỡ	Leptin Adiponectin Plasminogen activator inhibitor-1 Estrogen Angiotensin	Cân bằng năng lượng, trạng thái đói–no, quá trình chuyển hoá và phản ứng viêm
Thận	Erythropoietin Renin Vitamin D dạng hoạt hoá	Điều hoà huyết áp, hấp thụ canxi và sản xuất hồng cầu
Gan	Insulin-like growth factor 1 Angiotensinogen	Điều hoà tăng trưởng và huyết áp
Ruột	Ghrelin Somatostatin Glucagon-like peptide 1	Kích thích thèm ăn, giảm tiết axit gastric, tăng tiết insulin và ức chế tiết glucagon
Nhau thai	Estrogen Progesterone	Điều hoà tăng trưởng thai nhi và các hoạt động khác trong thai kì

Bảng-1. Các hormone tham gia kiểm soát nhiều quá trình sinh hóa quan trọng trong cơ thể

Tín hiệu hormone hoạt động theo hai con đường sau:

• Giữa các tuyến: hormone được giải phóng từ một tuyến nội tiết để điều hoà hoạt động của tuyến khác
• Giữa tuyến và cơ quan đích: hormone được giải phóng từ một tuyến nội tiết để điều hoà chức năng các cơ quan trong cơ thể

Liệu pháp hormone

Một số tế bào ung thư tăng trưởng dựa vào hormone. Vì vậy, người ta có thể điều trị ung thư bằng cách ức chế hoặc thay đổi hoạt động của hormone nhằm làm giảm tốc độ và ngăn chặn quá trình phát triển khối u. Phương pháp này được là liệu pháp hormone hoặc liệu pháp nội tiết.

Liệu pháp hormone tác động lên hormone mục tiêu theo các cơ chế như sau:

• Ngừng quá trình sản xuất hormone
• Ngăn hormone liên kết với thụ thể tế bào ung thư
• Biến đổi hormone để thay đổi hoạt động chức năng của chúng

Ứng dụng trong điều trị ung thư

Hiện nay bác sĩ thường chỉ định liệu pháp hormone nhằm điều trị ung thư vú, tuyến tiền liệt cũng như một số bệnh ung thư khác.

Ung thư vú

Đối với một số dạng ung thư vú, tế bào ung thư chứa thụ thể liên kết với estrogen và progesterone. Những hormone này làm tăng kích thước khối u cũng như hỗ trợ tế bào ung thư di căn.

Phần lớn các liệu pháp hormone điều trị ung thư vú bằng cách giảm lượng estrogen trong cơ thể hoặc ngăn hormone này tương tác với tế bào ung thư. Bác sĩ thường chỉ định liệu pháp hormone sau phẫu thuật khối u nhằm giảm nguy cơ bệnh tái phát.

Một số loại thuốc liệu pháp hormone giúp điều trị ung thư vú bao gồm.

Thuốc điều biến chọn lọc trên thụ thể estrogen

• Tên thuốc: Toremifene (Fareston)
• Cơ chế: liên kết với thụ thể estrogen nhằm ngăn estrogen tương tác với tế bào ung thư

Thuốc phân giải chọn lọc trên thụ thể estrogen

• Tên thuốc: Fulvestrant (Faslodex), Elacestrant (Orserdu)
• Cơ chế: liên kết với thụ thể estrogen nhằm phân giải chúng

Thuốc ức chế aromatase

• Tên thuốc: Letrozole (Femara), Anastrozole (Arimidex), Exemestane (Aromasin)
• Cơ chế: ức chế enzyme aromatase tổng hợp estrogen trong giai đoạn mãn kinh

Thuốc chủ vận hormone giải phóng gonadotropin

• Tên thuốc: Goserelin (Zoladex), Leuprolide (Lupron)
• Cơ chế: tăng sản xuất estrogen nhằm tạo ra tín hiệu ức chế quá trình này

Ung thư tuyến tiền liệt

Tế bào ung thư tuyến tiền liệt phát triển dựa vào các hormone thuộc nhóm androgen như testosterone và dihydrotestosterone (DHT). Những hormone này do tinh hoàn, tuyến thượng thận hoặc chính tế bào ung thư tự sản xuất.

Bác sĩ thường chỉ định liệu pháp hormone sau khi người bệnh hoá trị và phẫu thuật khối u nhằm giảm nguy cơ ung thư tái phát. Mặt khác, liệu pháp hormone thường được thực hiện trước khi bệnh nhân xạ trị để làm giảm kích thước khối u hoặc trong trường hợp khối u di căn đến nhiều vị trí trong cơ thể.

Liệu pháp hormone sử dụng các loại thuốc sau nhằm điều trị ung thư tuyến tiền liệt.

Thuốc chủ vận hormone giải phóng gonadotropin

• Tên thuốc: Leuprolide (Lupron, Eligard) và leuprolide mesylate (Camcevi), Goserelin (Zoladex), Triptorelin (Trelstar)
• Cơ chế: tăng sản xuất testosterone nhằm tạo ra tín hiệu ức chế quá trình này

Thuốc đối kháng hormone giải phóng gonadotropin

• Tên thuốc: Degarelix (Firmagon) và Relugolix (Orgovyx)
• Cơ chế: trực tiếp ức chế sản xuất testosterone tại tinh hoàn

Thuốc ức chế sản xuất androgen tại những vị trí khác

• Abiraterone (Zytiga): ức chế enzyme CYP17 tham gia tổng hợp androgen
• Ketoconazole (Nizoral): ức chế sản xuất androgen tại tuyến thượng thận

Thuốc ức chế thụ thể androgen trên tế bào ung thư

• Tên thuốc: Flutamide (Eulexin), Bicalutamide (Casodex), Nilutamide (Nilandron), Enzalutamide (Xtandi), Apalutamide (Erleada) và Darolutamide (Nubeqa)
• Cơ chế: liên kết với thụ thể androgen và ngăn androgen tương tác với tế bào ung thư

Một số loại ung thư khác

Ngoài ra, liệu pháp hormone được ứng dụng để điều trị những dạng ung thư khác như:

Ung thư nội mạc tử cung

• Progestins
• Thuốc ức chế aromatase
• Thuốc điều biến chọn lọc trên thụ thể estrogen
• Thuốc chủ vận hormone giải phóng gonadotropin

Ung thư tuyến thượng thận

• Adrenolytics
• Thuốc đối kháng thụ thể estrogen
• Thuốc điều biến chọn lọc trên thụ thể estrogen

Ung thư buồng trứng

• Thuốc ức chế aromatase
• Thuốc điều biến chọn lọc trên thụ thể estrogen
• Thuốc chủ vận hormone giải phóng gonadotropin

Hình thức điều trị

Thuốc uống

Bác sĩ thường điều trị ung thư cho bệnh nhân bằng liệu pháp hormone dưới dạng thuốc uống kê đơn. Liều lượng cũng như tần suất sử dụng thuốc phụ thuộc vào dạng ung thư và giai đoạn tiến triển bệnh. Vì vậy, người bệnh cần tuân theo chỉ định của bác sĩ nhằm tránh những tác dụng phụ.

Thuốc tiêm

Trong một số trường hợp, bác sĩ sẽ tiêm liệu pháp hormone vào tay, chân, mông hoặc bụng của người bệnh. Liều lượng, thời gian tiêm cũng phụ thuộc vào dạng ung thư và giai đoạn tiến triển bệnh.

Phẫu thuật

Bên cạnh thuốc uống và thuốc tiêm, liệu pháp hormone có thể được tiến hành dưới hình thức phẫu thuật. Ví dụ, đối với bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt hoặc ung thư vú, bác sĩ có thể thực hiện phẫu thuật cắt bỏ tinh hoàn (cơ quan sản xuất testosterone) hoặc buồng trứng (cơ quan sản xuất estrogen và progesterone) cho người bệnh.

Ảnh: Phẫu thuật cắt bỏ tinh hoàn
Nguồn: Cleveland Clinic

Tác dụng phụ

Nam giới

Nam giới điều trị ung thư tuyến tiền liệt bằng liệu pháp hormone có thể xuất hiện những dấu hiệu như:

• Nóng trong người
• Giảm ham muốn tình dục
• Rối loạn cương dương
• Mất xương, nguy cơ gãy xương cao
• Mệt mỏi
• Tăng cân vùng bụng, giảm khối lượng cơ
• Giảm trí nhớ
• Tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh khác

Nữ giới

Phụ nữ sử dụng liệu pháp hormone điều trị ung thư vú và nội mạc tử cung có thể dẫn đến các tác dụng phụ sau:

• Nóng trong người
• Âm đạo tiết nhiều dịch, khô hoặc ngứa
• Giảm ham muốn tình dục
• Mệt mỏi
• Buồn nôn
• Đau cơ, khớp
• Mất xương, nguy cơ gãy xương cao
• Tăng khả năng mắc các loại ung thư khác
• Dễ đột quỵ do hình thành cục máu đông
• Nguy cơ mắc bệnh tim và đục thủy tinh thể

Ảnh: Đục thủy tinh thể
Nguồn: Cleveland Clinic

Ưu điểm và nhược điểm của liệu pháp hormone

Ưu điểm

Các phân tử thuốc có khả năng di chuyển khắp cơ thể thay vì tác dụng lên một cơ quan đích như phương pháp phẫu thuật và xạ trị. Do đó, liệu pháp hormone mang lại hiệu quả điều trị toàn diện hơn và ngăn chặn ung thư tái phát. Các bệnh nhân ung thư vú giai đoạn đầu sau khi điều trị bằng liệu pháp hormone có nguy cơ tái phát và di căn thấp hơn. Liệu pháp này cũng làm chậm quá trình tiến triển khối u đối với những dạng ung thư khác.

Nhược điểm

Liệu pháp hormone cũng có thể gây ra một số tác dụng phụ. Vì vậy, người bệnh cần thực hiện liệu pháp theo chỉ định của bác sĩ nhằm đạt hiệu quả điều trị tốt nhất và hạn chế các triệu chứng không mong muốn.

Lời kết

Liệu pháp hormone ứng dụng trong điều trị ung thư bằng cách ức chế quá trình sản xuất hormone hoặc ngăn hormone liên kết với thụ thể của tế bào ung thư. Liệu pháp này có thể tác động đến hormone hiện diện khắp cơ thể hoặc tại một số cơ quan đích. Hiện nay, bác sĩ thường kết hợp liệu pháp này với phẫu thuật khối u, hoá trị hay xạ trị nhằm điều trị ung thư vú, tuyến tiền liệt và một số loại ung thư khác.