Viêm ruột hoại tử sơ sinh

Viêm ruột hoại tử (Necrotizing Enterocolitis – NEC) là một vấn đề nghiêm trọng với đường tiêu hóa chủ yếu xảy ra trên trẻ sơ sinh với tỉ lệ tử vong lên đến 50%. Bệnh khiến vi khuẩn xâm nhập và làm tổn thương tế bào, từ đó, đại tràng và ruột bị hoại tử.

Khi bệnh tiến triển, một lỗ thủng hình thành trên ruột của trẻ. Thông qua lỗ thủng này, vi khuẩn nhiễm vào bụng gây viêm phúc mạc.

Viêm ruột hoại tử thưởng phát triển trong vòng từ 2 đến 6 tuần sau khi sinh. Trong một số trường hợp mắc bệnh với mức độ nhẹ, các biến chứng nghiêm trọng gây tử vong thường không xảy ra.

Phân loại viêm ruột hoại tử

Bệnh được phân loại dựa trên thời điểm triệu chứng khởi phát và nguyên nhân gây ra. Một số loại viêm ruột hoại tử gồm:

• Dạng cổ điển (classic): đây là loại phổ biến nhất, chủ yếu xảy ra trong vòng từ 3 đến 6 tuần sau sinh. Trẻ sinh non trước 28 tuần (sinh cực non) cũng thường xuyên mắc dạng này. Phần lớn bệnh khởi phát đột ngột và không thể dự đoán dù trước đó bé vẫn biểu hiện bình thường.
• Dạng liên quan đến truyền máu (transfusion-associated): một số trẻ sơ sinh cần truyền máu để điều trị bệnh thiếu máu. Khoảng 1/3 số trường hợp có thể phát triển chứng viêm ruột hoại tử sau khi truyền máu trong vòng 3 ngày.
• Dạng không điển hình (atypical): thường hiếm gặp. Trẻ sơ sinh phát bệnh trong tuần đầu ngay sau sinh hoặc trước lần bú đầu tiên.
• Dạng trẻ đủ tháng (term infant): trẻ sinh đủ tháng mắc viêm ruột hoại tử thường có các dị tật bẩm sinh bao gồm bệnh tim, hở thành bụng (gastroschisis) hoặc nồng độ oxy máu thấp khi sinh.

Biến chứng

Khi bệnh tiến triển nghiêm trọng, trẻ gặp nhiều biến chứng nguy hiểm như:

• Nhiễm trùng bụng: các lỗ thủng trên ruột tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào khoang bụng gây viêm phúc mạc. Do đó, nguy cơ nhiễm trùng máu tăng cao.
• Hẹp đường ruột: một số trường hợp mắc bệnh sau khi hồi phục bị chứng hẹp ruột, thức ăn và chất dinh dưỡng khó đi qua.
• Hội chứng ruột ngắn (short bowel syndrome): xảy ra trên những phần ruột bị tổn thương. Bệnh nhi khó hấp thu chất lỏng và dinh dưỡng, cần phải hỗ trợ suốt đời. Một số trường hợp cần đặt ống thông dạ dày.
• Chậm tăng trưởng và phát triển: những biến chứng lâu dài làm suy giảm tăng trưởng dẫn đến thần kinh kém phát triển.

Đối tượng mắc bệnh và độ phổ biến

Phần lớn những trường hợp mắc viêm ruột hoại tử đều là trẻ sinh non. Ngoài ra, một số yếu tố làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh bao gồm:

• Trẻ được đặt ống thông dạ dày
• Nhẹ cân khi sinh

Đối với trẻ sinh non, viêm ruột hoại tử là bệnh đường tiêu hóa phổ biến. Tỉ lệ mắc phải khoảng 1/1000 ca sinh. Tỉ lệ này giảm còn 1/10.000 đối với những trẻ sinh đủ tháng.

Triệu chứng và nguyên nhân

Triệu chứng

Viêm ruột hoại tử có các dấu hiệu và triệu chứng khác nhau, không đặc trưng và thường khó phát hiện. Một số biểu hiện được ghi nhận bao gồm:

• Đau và sưng bụng
• Thay đổi các dấu hiệu sinh tồn (nhịp tim, huyết áp, nhịp thở và thân nhiệt)
• Tiêu chảy và phân có máu
• Nôn ra chất nôn màu xanh hoặc vàng
• Chán ăn và chậm phát triển

Nguyên nhân

Nguyên nhân cụ thể gây ra viêm ruột hoại tử vẫn chưa được xác định. Người ta cho rằng hệ miễn dịch và hệ tiêu hóa của trẻ sơ sinh yếu hơn bình thường. Do đó, khi trẻ bị nhiễm trùng đường ruột, hệ miễn dịch không đủ khả năng để bảo vệ cơ thể. Ngoài ra, máu lưu thông đến ruột của những trẻ này cũng kém hơn dẫn đến hỏng mô ruột. Tổn thương cho phép vi khuẩn thoát ra khỏi ruột rồi xâm nhập vào khoang bụng hoặc máu.

Chẩn đoán và các xét nghiệm

Viêm ruột hoại tử được chẩn đoán dựa trên các biểu hiện bất thường liên quan đến tiêu hóa của trẻ. Bác sĩ tiến hành kiểm tra chu vi vòng bụng và những dấu hiệu khác như chán ăn, tiêu chảy, nôn mửa.

Một số xét nghiệm chuyên biệt được chỉ định bao gồm:

• Xét nghiệm máu: kiểm tra sự hiện diện của vi khuẩn và các dấu hiệu nhiễm trùng khác
• Xét nghiệm phân: nhằm phát hiện máu trong phân của bé nhưng mắt thường không thấy được
• Chụp X-quang: dùng để quan sát các bất thường của hệ tiêu hóa bao gồm bóng khí xung quanh ruột hoặc trong khoang bụng. Bong bóng khí này có thể là dấu hiệu ruột bị tổn thương hoặc thủng

Chẩn đoán phân biệt

Viêm ruột hoại tử có biểu hiện không rõ ràng và không đặc trưng, do đó, phổ chẩn đoán phân biệt của bệnh rất rộng.

Triệu chứng nôn của bệnh nhi bị viêm ruột cũng có thể xuất hiện do những bất thường bẩm sinh khác bao gồm:

• Hẹp môn vị
• Teo tá tràng
• Lỗ rò thực quản-khí quản
• Hở thành bụng bẩm sinh (gastroschisis)
• Ruột xoay bất toàn (midgut volvulus)

Biểu hiện nhiễm trùng của viêm ruột hoại tử dễ bị nhầm lẫn với các bệnh như:

• Viêm dạ dày
• Nhiễm trùng đường tiết niệu
• Nhiễm trùng huyết
• Viêm màng não và viêm phổi

Điều trị và chăm sóc

Ruột của bệnh nhi cần thời gian để nghỉ ngơi và hồi phục. Do đó, bé được chỉ định ngừng cho ăn hoặc bú (ngay cả ăn qua ống thông dạ dày). Nước và chất dinh dưỡng sẽ được truyền vào cơ thể thông qua đường tĩnh mạch.

Một số phương pháp điều trị gồm:

• Ống thông mũi-dạ dày: một ống dài và mỏng được đưa qua mũi (đôi khi là miệng) vào dạ dày để hút chất lỏng cùng khí ra ngoài
• Kháng sinh: nhằm tiêu diệt vi khuẩn và chống nhiễm trùng

Với một số trường hợp tiến triển nghiêm trọng dẫn đến thủng ruột hoặc không đáp ứng với điều trị nội khoa, phẫu thuật loại bỏ phần ruột bị hoại tử hoặc nối lỗ thủng được chỉ định. Phẫu thuật nội soi là phương pháp tiêu chuẩn trong điều trị, tuy nhiên, cần đảm bảo mức độ loại bỏ ruột thấp nhất có thể.

Thủ thuật tạo lỗ giả trên da (ostomy procedure) có thể được sử dụng. Các bước chính của thủ thuật bao gồm:

• Tạo một lỗ nhỏ trên da vùng bụng của trẻ
• Nối ruột già với lỗ đã tạo
• Phân thoát ra ngoài thông qua lỗ vào một túi y tế chuyên dụng

Khi em bé khỏe hơn, ruột được nối lại rồi đưa trở lại khoang bụng. Phẫu thuật nội soi có thể bị chống chỉ định cho những bệnh nhi quá nhỏ và yếu. Những đối tượng này được cân nhắc đặt ống dẫn lưu phúc mạc khi xuất hiện thủng ruột và khí tự do trong khoang bụng.

Sau phẫu thuật, trẻ sơ sinh nên dùng kháng sinh và dinh dưỡng thông qua đường tĩnh mạch ít nhất 2 tuần. Trẻ cần được kiểm tra y tế định kỳ và theo dõi các bất thường về điện giải và thiếu máu.

Tiên lượng

Tiên lượng của viêm ruột hoại tử phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng tại thời điểm bệnh được chẩn đoán và điều trị. Tỉ lệ tử vong trung bình dao động từ 10% đến 50%. Tuy nhiên, đối với trẻ sơ sinh mắc bệnh tiến triển nghiêm trọng dẫn đến tổn thương toàn bộ thành ruột gây thủng và viêm phúc mạc, tỉ lệ tử vong lên đến 100%.

Phòng ngừa

Trong trường hợp thai phụ có khả năng sinh non, corticosteroid có thể được sử dụng dưới dạng tiêm nhằm hỗ trợ tăng cường sức khỏe của thai nhi và giảm nguy cơ mắc các vấn đề về phổi và đường ruột.

Cho trẻ bú sữa mẹ có thể làm giảm nguy cơ mắc viêm ruột hoại tử. Ngoài ra, bổ sung men vi sinh vào sữa mẹ hoặc sữa công thức cũng có tác dụng.

Kết luận

Viêm ruột hoại tử khiến mô ruột bị bất thường dẫn đến vi khuẩn xâm nhập vào khoang bụng gây nhiễm trùng phúc mạc và máu. Tỉ lệ mắc bệnh đối với trẻ sinh non cao hơn so với trẻ sinh đủ tháng. Nguyên nhân gây bệnh vẫn chưa được xác định. Một số phương pháp điều trị có thể được chỉ định. Cho con bú sữa mẹ hoặc bổ sung men vi sinh có thể làm giảm nguy cơ mắc viêm ruột hoại tử.