Xơ gan

Xơ gan là giai đoạn cuối của bệnh gan, khi gan bị xơ hóa và có các nốt sần sau nhiều tổn thương mãn tính. Tổn thương có thể do nhiễm virus, độc tố, bệnh di truyền hoặc bệnh tự miễn. Thông thường, mỗi khi bị tổn thương, gan tự chữa lành bằng cách tạo ra các mô sẹo (xơ hóa). Số lượng mô sẹo tăng cao dẫn đến thay đổi tổ chức tiểu thùy bình thường của gan và mất chức năng gan.

Tỉ lệ mắc xơ gan trên toàn thế giới chưa được thống kê cụ thể. Tại Hoa kỳ, người ta ước khoảng 0,15–0,27%.

Các giai đoạn của xơ gan

• Xơ gan còn bù (compensated cirrhosis): giai đoạn sớm khi số lượng các mô sẹo ít, chức năng gan suy giảm một phần. Tuy nhiên, cơ thể tự điều chỉnh để bù lại chức năng gan bị thiếu. Do đó, bệnh nhân thường không biểu hiện triệu chứng.
• Xơ gan mất bù (decompensated cirrhosis): những cấu trúc quan trọng của gan mất chức năng do bị xơ hóa. Đây là giai đoạn nghiêm trọng của xơ gan, bệnh nhân thường biểu hiện rõ các triệu chứng.

Biểu hiện lâm sàng

Các dấu hiệu và triệu chứng của xơ gan phụ thuộc vào giai đoạn tiến triển của bệnh. Biểu hiện thường rõ ràng hơn khi chức năng gan suy giảm.

Biểu hiện sớm của xơ gan

Những triệu chứng đầu tiên của xơ gan có thể bao gồm:

• Buồn nôn hoặc chán ăn
• Mệt mỏi kéo dài
• Đau bụng trên (chủ yếu là bên phải)
• Mạch máu nổi rõ (chứng u máu mạng nhện)
• Ban đỏ lòng bàn tay

Biểu hiện của xơ gan tiến triển

Trong giai đoạn này, các triệu chứng thường liên quan đến hai nguyên nhân bao gồm suy giảm chức năng gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa (portal hypertension).

Những biểu hiện do suy giảm chức năng gan bao gồm:

• Vàng da (da và mắt có màu vàng)
• Ngứa nhưng không phát ban rõ ràng
• Nước tiểu sẫm màu
• Khó tiêu hóa, đặc biệt chất béo
• Giảm cân và tiêu cơ bất thường
• Bệnh não gan (bất thường chức năng não do suy gan)
• Co giật hoặc mất kiểm soát cơ
• Kinh nguyệt không đều
• Mô vú nam to và tinh hoàn teo nhỏ

Các triệu chứng gây ra bởi tăng áp lực tĩnh mạch cửa:

• Cổ trướng (ascites)
• Phù nề
• Rối loạn đông máu
• Nôn hoặc đi ngoài có máu
• Suy thận mãn tính
• Khó thở do suy hô hấp

Đối tượng có nguy cơ cao bị xơ gan

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh bao gồm:

• Trên 50 tuổi
• Tiền sử lạm dụng rượu bia
• Nhiễm virus viêm gan mãn tính
• Hội chứng chuyển hóa (metabolic syndrome)

Biến chứng

Khi bệnh tiến triển nghiêm trọng, các triệu chứng nặng hơn với một số biểu hiện như:

• Suy giảm khả năng miễn dịch và phục hồi sức khỏe
• Cơ thể sưng phù do rò rỉ tĩnh mạch
• Mất cân bằng và thiếu hụt nội tiết tố
• Khó tiêu hóa, kém hấp thu dinh dưỡng
• Suy giảm nhận thức và bất thường chức năng vận động

Ngoài ra, giãn tĩnh mạch và xuất huyết đường tiêu hóa, viêm phúc mạc, suy thận, suy hô hấp, ung thư gan có thể đe dọa tính mạng bệnh nhân.

Nguyên nhân

Xơ gan là quá trình hình thành mô sẹo dần dần trong gan. Quá trình này được kích hoạt do phản ứng viêm. Do đó, bất kỳ bệnh gan nào gây viêm mãn tính đều có thể dẫn đến xơ hóa.

Một số nguyên nhân phổ biến kích hoạt phản ứng viêm trong gan bao gồm:

• Rượu bia: nguyên nhân phổ biến dẫn đến xơ hóa gan. Lạm dụng rượu bia dễ dẫn đến viêm mãn tính.
• Gan nhiễm mỡ (không do rượu): thường liên quan đến quá trình trao đổi chất như lipid máu cao, đường huyết và huyết áp bất thường. Tích trữ chất béo dư thừa trong gan dẫn đến viêm mãn tính.
• Viêm gan C: phần lớn trường hợp do nhiễm virus viêm gan C. Bệnh có thể được chữa trị bằng thuốc kháng virus. Tuy nhiên, một số trường hợp phát hiện bệnh muộn dẫn đến xơ gan.
• Viêm gan B: tương tự như viêm gan C nhưng chưa có phương pháp điều trị dứt điểm. Các liệu pháp chủ yếu dùng để kiểm soát bệnh.

Ngoài ra, nhiều bất thường có thể gây ra xơ gan nhưng thường ít phổ biến như viêm gan do nhiễm độc, bệnh tim mạch, viêm đường mật tự miễn hoặc do di truyền.

Chẩn đoán

Bệnh nhân nghi ngờ mắc xơ gan khi có các biểu hiện liên quan bao gồm mệt mỏi, chán ăn, sụt cân, vàng da, phù nề và bụng to (cổ trướng).

Bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm chuyên biệt để chẩn đoán chính xác:

• Xét nghiệm máu: kiểm tra chức năng gan nhằm khảo sát men gan, albumin và protein tổng số hoặc nồng độ bilirubin trong máu. Từ đó, bác sĩ nhận biết các dấu hiệu suy chức năng gan.
• Xét nghiệm hình ảnh: các phương pháp X-quang, chụp cắt lớp vi tính CT hoặc chụp cộng hưởng từ MRI được chỉ định để quan sát hình thái gan. Kỹ thuật siêu âm đàn hồi có thể đo lường mức độ xơ cứng mô gan.
• Sinh thiết: bác sĩ tiến hành thu một lượng nhỏ mô gan và tiến hành khảo sát.

Điều trị

Bởi vì, không thể phục hồi quá trình xơ hóa gan đã xảy ra, do đó, hiện nay chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn xơ gan. Tuy nhiên, các liệu pháp giúp ngăn chặn viêm và tổn thương nhằm hạn chế quá trình hình thành mô sẹo. Bệnh nhân nên hạn chế rượu bia và tiêm vaccine phòng ngừa viêm gan.

Trường hợp bệnh nhân được chẩn đoán nhiễm virus viêm gan, thuốc kháng virus được chỉ định. Người mắc viêm gan tự miễn có thể dùng steroid và thuốc ức chế miễn dịch.

Tiên lượng

Người ta ước tính khả năng sống sót sau 10 năm của bệnh nhân xơ gan giai đoạn còn bù khoảng 47%. Tỉ lệ này giảm còn 16% đối với giai đoạn xơ gan mất bù.

Ghép gan được chỉ định cho trường hợp xơ gan mất bù không đáp ứng với điều trị. Khả năng sống sau 1 năm là 85% và 5 năm là 72%. Tuy nhiên, nguy cơ tái phát bệnh có thể xảy ra sau cấy ghép. Ngoài ra, thuốc ức chế miễn dịch chống thải loại gây tác dụng phụ lâu dài, người bệnh có thể khởi phát các vấn đề sức khỏe khác.

Kết luận

Xơ gan là giai đoạn cuối của bệnh gan, khi gan có nhiều mô sẹo trong cấu trúc dẫn đến mất chức năng. Giai đoạn xơ gan còn bù khó được phát hiện do những triệu chứng không rõ ràng. Bệnh có nhiều nguyên nhân gây ra và chưa có phương pháp điều trị dứt điểm.