Thiếu N-acetylglutamate synthase (N-acetylglutamate synthase deficiency) là bệnh di truyền khiến nồng độ ammonia tăng cao trong máu. Ammonia là sản phẩm của quá trình phân hủy protein trong cơ thể, nó trở thành chất độc nếu hàm lượng quá cao. Trong đó, dư lượng ammonia tác động chủ yếu lên não.
Nguồn: Terese Winslow
Biểu hiện lâm sàng
Trẻ em
Dấu hiệu của bệnh thiếu N-acetylglutamate synthase thường xuất hiện trong giai đoạn đầu đời.
Trẻ sơ sinh mắc bệnh có các biểu hiện chung như:
- Thiếu sức sống
- Phản ứng chậm
- Biếng ăn
- Hô hấp khó khăn
- Nhiệt độ cơ thể thay đổi liên tục
Trong các trường hợp nghiêm trọng, trẻ có biểu hiện co giật, không kiểm soát được hành động của cơ thể hoặc hôn mê. Ngoài ra, các biến chứng khác của bệnh bao gồm chậm phát triển thể chất và thiểu năng trí tuệ.
Người trưởng thành
Một số ít người bệnh xuất hiện những dấu hiệu đặc trưng trong độ tuổi trưởng thành thay vì khi còn nhỏ. Cảm xúc của những người này thường thay đổi không rõ lí do khi họ sử dụng các loại thực phẩm giàu protein như thịt.
Ngoài ra, người bệnh trong độ tuổi trưởng thành thường có dấu hiệu căng thẳng dẫn đến các triệu chứng như:
- Nôn mửa
- Mất khả năng điều khiển cơ thể
- Đau đầu
- Nhầm lẫn
- Thay đổi hành vi
- Hôn mê
Độ phổ biến
Bệnh thiếu N-acetylglutamate synthase rất hiếm gặp. Người ta ước tính tỉ lệ mắc bệnh vào khoảng 1/2.000.000 người trên toàn thế giới.
Nguyên nhân
Đột biến gen NAGS gây ra bệnh thiếu N-acetylglutamate synthase. Gen NAGS cung cấp hướng dẫn tạo ra enzyme N-acetylglutamate synthase—enzyme quan trọng trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển hóa ure.
Bệnh xảy ra do những bất thường trong quá trình chuyển hóa ure trong cơ thể. Quá trình chuyển hóa ure gồm nhiều phản ứng diễn ra trong tế bào gan. Quá trình này biến đổi lượng nitơ dư thừa—sản phẩm của quá trình tiêu thụ protein trong cơ thể—thành hợp chất urê. Sau đó, cơ thể sẽ bài tiết urê thông qua nước tiểu.
Nguồn: Medlineplus.gov
Người bệnh thường có hàm lượng N-acetylglutamate synthase thấp hoặc hoàn toàn không có, do đó quá trình chuyển hóa ure bị giảm hiệu suất dẫn đến hàm lượng nitơ thừa tích trữ trong máu dưới dạng ammonia tăng lên. Dư lượng nito này làm tổn thương tế bào não và gây nên những vấn đề thần kinh. Cuối cùng, những dấu hiệu và triệu chứng của bệnh thiếu N-acetylglutamate synthase xuất hiện.
Nguồn: Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development
Chẩn đoán
Bác sĩ thường chẩn đoán bệnh thiếu N-acetylglutamate synthase thông qua bệnh sử của các thành viên trong gia đình. Ngoài ra, bác sĩ cũng quan sát dấu hiệu đặc trưng của bệnh nhân.
Mặt khác, bệnh nhân cần thực hiện xét nghiệm máu để xác định hàm lượng ammonia. Tuy nhiên, bệnh thiếu N-acetylglutamate synthase không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến hàm lượng ammonia trong máu cao. Do đó, bệnh nhân cần thực hiện thêm xét nghiệm đo hàm lượng ure trong nước tiểu nhằm xác định lượng axit hữu cơ tăng cao hoặc bất thường.
Ngoài ra, người bệnh có thể thực hiện xét nghiệm di truyền để xác định đột biến gen NAGS.
Khi trẻ sơ sinh xuất hiện các triệu chứng nôn mửa, phản ứng chậm và dễ cáu gắt, cha mẹ nên liên hệ bác sĩ để được chỉ định thực hiện xét nghiệm chẩn đoán bệnh thiếu N-acetylglutamate synthase.
Điều trị
Những liệu pháp điều trị bệnh thiếu N-acetylglutamate synthase chủ yếu ngăn chặn quá trình hình thành hoặc loại bỏ dư lượng ammonia. Đồng thời, người bệnh nên kết hợp chế độ dinh dưỡng với những liệu pháp thay thế—liệu pháp chuyển đổi hoặc bài tiết nitơ ra khỏi cơ thể. Bên cạnh đó, những trẻ gặp vấn đề liên quan đến quá trình phát triển cần được hỗ trợ bởi các chuyên gia ngôn ngữ và vật lý trị liệu.
Dạng di truyền
Thiếu N-acetylglutamate synthase di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là cả hai bản sao của gen trong mỗi tế bào đều có đột biến. Cha mẹ của một cá nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường đều mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ thường không biểu hiện dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Thiếu N-acetylglutamate synthase di truyền lặn do đột biến gen NAGS, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ.
Các tên gọi khác
- Hyperammonemia, type III
- N-acetylglutamate synthetase deficiency
- NAGS deficiency
References
- Genetic Testing Information. Hyperammonemia, type III. Retrieved June 19, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/C0268543/
- Genetic and Rare Diseases Information Center. Hyperammonemia due to N-acetylglutamate synthase deficiency. Retrieved June 19, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/7158/index
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. N-ACETYLGLUTAMATE SYNTHASE DEFICIENCY; NAGSD. Retrieved June 19, 2024 from https://omim.org/entry/237310
- U.S National Library of Medicine. N-acetylglutamate synthase deficiency. Retrieved June 19, 2024 from https://medlineplus.gov/genetics/condition/n-acetylglutamate-synthase-deficiency/
- National Organization for Rare Disorders. N-Acetylglutamate Synthetase Deficiency. Retrieved June 19, 2024 from https://rarediseases.org/rare-diseases/n-acetylglutamate-synthetase-deficiency/
- National Institute of Health. Early care of N-acetyl glutamate synthase (NAGS) deficiency in three infants from an inbred family. Retrieved June 19, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6994713/
- National Institute of Health. Presentation and management of N-acetylglutamate synthase deficiency: a review of the literature. Retrieved June 19, 2024 from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33036647/
- Orphanet. Hyperammonemia due to N-acetylglutamate synthase deficiency. Retrieved June 19, 2024 from https://www.orpha.net/en/disease/detail/927
