Chứng tăng CO₂ trong máu

CO₂ là sản phẩm thải của quá trình trao đổi chất trong cơ thể, CO₂ hình thành sau khi tế bào sử dụng oxy tổng hợp năng lượng. Hồng cầu vận chuyển CO₂ từ các mô và cơ quan về phổi, tại đây khí CO₂ sẽ được loại bỏ khỏi cơ thể thông qua hoạt động hô hấp. Chứng tăng CO₂ trong máu (hypercapnia) xảy ra khi nồng độ khí CO₂ trong máu cao hơn mức bình thường.

Biểu hiện lâm sàng

Bệnh nhân mắc chứng tăng CO₂ thường có những biểu hiện sau:

• Khó thở
• Đau đầu
• Mệt mỏi, uể oải kéo dài vào ban ngày
• Mất phương hướng
• Lú lẫn
• Cảm xúc thất thường
• Trầm cảm
• Co giật

Chứng tăng CO₂ trong máu thuộc nhóm bệnh lí mãn tính, người bệnh có cảm giác mệt mỏi, đau đầu và khó thở. Nếu những triệu chứng này tiến triển nặng hơn, người bệnh có thể trở nên lú lẫn. Trong một số trường hợp khác, các triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn nên bệnh được phân loại cấp tính.

Nguyên nhân

Một trong những vai trò chính của quá trình hô hấp là loại bỏ khí CO₂ thông qua cơ chế khuếch tán thụ động. Tại các mô trong cơ thể, CO₂ sinh ra từ quá trình chuyển hóa tế bào sẽ khuếch tán vào máu. Lúc này, máu có áp suất O₂ thấp (PO₂ khoảng 40 mmHg) và CO₂ cao (PCO₂ khoảng 46 mmHg). Máu theo tĩnh mạch trở về tim và được bơm đến phổi. Tại mao mạch phổi, máu trao đổi khí với không khí trong phế nang—có áp suất O₂ khoảng 100 mmHg và CO₂ khoảng 40 mmHg. Khi đó, khí CO₂ khuếch tán từ nơi có áp suất cao hơn (máu) đến nơi có áp suất thấp hơn (phế nang), sau đó thải ra ngoài cơ thể. Ngược lại, O₂ từ phế nang khuếch tán vào máu. Sau quá trình trao đổi, máu chứa nhiều O₂ và ít CO₂ theo tĩnh mạch phổi trở về tim, từ đó theo động mạch chủ đi đến các cơ quan.

Chứng tăng CO₂ trong máu xảy ra khi cơ thể không thể loại bỏ khí CO₂ hiệu quả, dẫn đến khí này tích tụ trong máu.

Một số bất thường trong hoạt động hô hấp có thể gây tăng CO₂ trong máu bao gồm:

• Thở quá chậm hoặc quá nông nên phổi không thể đẩy CO₂ ra ngoài
• Khí không đi đến phế nang, thay vào đó lắp đầy đường thở
• Tốc độ sinh khí CO₂ vượt quá khả năng đào thải của cơ thể

Một số bệnh lí về phổi và đường hô hấp như phổi tắc nghẽn mãn tính hoặc ngưng thở khi ngủ là hai nguyên nhân thường gặp dẫn đến tăng CO₂ trong máu.

Ngoài ra, chứng tăng CO₂ trong máu có thể bắt nguồn từ các nguyên nhân sau:

• Đột quỵ, dùng thuốc an thần quá liều, béo phì, suy giáp
• Bệnh đa xơ cứng
• Chấn thương dây thần kinh hoặc tủy sống
• Bệnh xơ cứng teo cơ bên và loạn dưỡng cơ
• Dị tật lồng ngực hoặc cột sống
• Uốn ván, ngộ độc thịt
• Thuyên tắc phổi
• Bệnh lí liên quan đến mạch máu

Người bệnh cũng có thể tăng nồng độ CO₂ trong máu do sốt hoặc tập thể dục. Tuy nhiên, cơ thể thường có khả năng tự điều chỉnh nhằm cân bằng nồng độ khí trong những trường hợp này.

Chẩn đoán

Chứng tăng CO₂ trong máu được chẩn đoán dựa trên các xét nghiệm sau:

• Đo oxy mạch: lượng oxy trong máu bệnh nhân được đo bằng cảm biến đặt trên ngón tay
• Xét nghiệm khí máu động mạch: đo nồng độ CO₂ trong máu thu nhận từ cổ tay, cánh tay hoặc bẹn
• Xét nghiệm máu: bao gồm công thức máu toàn phần, sàng lọc độc tố, xét nghiệm CO₂ trong máu và xét nghiệm chức năng tuyến giáp
• Chẩn đoán hình ảnh: chụp X-quang ngực, chụp CT ngực hoặc đầu
• Xét nghiệm chức năng phổi: kiểm tra mức độ hoạt động của phổi

Điều trị

Bác sĩ chỉ định các phương pháp điều trị chứng tăng CO₂ trong máu khác nhau dựa trên nguyên nhân, mức độ nghiêm trọng và khả năng hô hấp của người bệnh. Nhìn chung, các liệu pháp hỗ trợ cải thiện thông khí, loại bỏ lượng CO₂ dư thừa và ổn định hoạt động hô hấp.

Một số biện pháp điều trị bao gồm:

• Trợ thở xâm lấn: đặt ống nội khí quản nhằm cung cấp O₂ và loại bỏ CO₂
• Trợ thở không xâm lấn: sử dụng mặt nạ cung cấp không khí áp lực dương
• Liệu pháp oxy: bổ sung khí O₂ với nồng độ cao hơn trong không khí bình thường
• Điều trị thuốc: sử dụng các loại thuốc đảo ngược tác dụng tăng CO₂ trong máu của thuốc an thần quá liều

Lời kết

Cơ thể luôn tự duy trì trạng thái cân bằng mà chúng ta thậm chí không cần nghĩ đến. Nồng độ O₂ và CO₂ có thể tăng hoặc giảm tùy theo môi trường hoặc trạng thái hoạt động nên cơ thể theo đó sẽ tự điều chỉnh cho phù hợp. Tuy nhiên, một số bệnh lí có thể khiến trạng thái cân bằng khó được đảm bảo, do đó tình trạng tăng CO₂ trong máu (hypercapnia) xuất hiện với nhiều biến chứng từ nhẹ đến nặng. Hãy đến bệnh viện ngay nếu bạn gặp phải các triệu chứng của tăng CO₂ trong máu.