Hội chứng lặp đoạn 15q11-q13

Người mắc hội chứng lặp đoạn 15q11-q13 có dấu hiệu phổ biến là trương lực cơ yếu dẫn đến phát triển chậm và giảm khả năng vận động bao gồm ngồi và đi. Phần lớn trẻ bệnh có khả năng tự đi lại sau 2–3 tuổi nhưng dáng đi khập khiễng và thất điều. Đồng thời, trẻ còn gặp khó khăn khi bú do cơ mặt yếu làm giảm khả năng bú và nuốt.

Bệnh nhân còn xuất hiện dấu hiệu thiểu năng trí tuệ với nhiều mức độ khác nhau, trong đó mức độ từ trung bình đến nặng là phổ biến nhất. Bệnh tác động chủ yếu đến quá trình phát triển lời nói và ngôn ngữ, một số người bệnh không có khả năng nói. Phần lớn bệnh nhân có dấu hiệu của tự kỉ và các biểu hiện liên quan đến ngôn ngữ như liên tục lặp lại lời nói của người khác hoặc cụm từ cụ thể.

Ngoài ra, người bệnh còn có các biểu hiện liên quan đến hành vi bao gồm:

• Khó thay đổi thói quen
• Khó tương tác xã hội
• Tăng động
• Lo lắng
• Giận dữ khi thất vọng
• Loạn thần

Phần lớn bệnh nhân xuất hiện các cơn co giật tái phát. Cơn động kinh thường khởi phát trong độ tuổi từ 6 tháng đến 9 tuổi. Trong một số trường hợp, người bệnh có biểu hiện co giật cục bộ ảnh hưởng đến một phần của não và thường không gây mất ý thức. Ngoài ra, bệnh nhân còn có nguy cơ mắc bệnh co giật trẻ sơ sinh. Bệnh thường khởi phát trước 1 tuổi và liên quan đến các cơn co thắt tái phát, sau đó bệnh tiến triển thành nhiều loại co giật khác bao gồm co giật cục bộ, động kinh giật cơ, động kinh co cứng-co giật, động kinh vắng ý thức.

Động kinh co cứng-co giật bao gồm các biểu hiện sau:

• Cứng cơ
• Co giật
• Mất ý thức

Ngoài ra, người bệnh còn phát triển những cơn co giật phức tạp và khó điều trị như hội chứng Lennox-Gastaut. Động kinh làm tăng nguy cơ té ngã và thoái triển. Trong một số ít trường hợp, người bệnh tử vong đột ngột khi đang ngủ.

Bệnh còn gây ra viêm nhiễm tai do tích tụ chất lỏng tại tai trong và dẫn đến mất thính lực tạm thời đối với trẻ nhỏ. Tuy nhiên, nếu trẻ không điều trị nhiễm trùng tai, mất thính lực sẽ ảnh hưởng đến quá trình phát triển ngôn ngữ và lời nói của trẻ. Khoảng 30% trẻ sinh ra có biểu hiện mắt lác.

Ngoài ra, trẻ có đặc điểm khuôn mặt dị biệt bao gồm:

• Trán thấp
• Mí mắt ngoài hướng xuống
• Sống mũi thấp
• Mũi ngắn và hếch
• Lỗ mũi hướng về trước
• Nhân trung dài
• Hàm dưới nhỏ
• Vòm miệng cao
• Môi dày
• Tai thấp
• Chẩm phẳng

Ảnh: Mí dưới của mắt bị xệ xuống
Nguồn: National Library of Medicine

Ảnh: Mũi hướng về trước
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute

Ảnh: Người bệnh có nhân trung dài
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Ảnh: Xương hàm và xương cằm nhỏ, thu hẹp
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Ảnh: Dị tật vòm miệng cao
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Những đặc điểm này thường khó phát hiện trong giai đoạn sơ sinh. Các biểu hiện khác liên quan đến bệnh bao gồm vẹo cột sống, nhiễm trùng đường hô hấp tái phát, chàm da, dậy thì sớm. Đối với trẻ em gái, bệnh dẫn đến biểu hiện kinh nguyệt không đều. Đối với nam giới, bệnh nhân có triệu chứng như tinh hoàn ẩn, ăn quá nhiều và tăng cân quá mức.

Hiện nay, tỉ lệ mắc hội chứng lặp đoạn 15q11-q13 chưa được xác định chính xác. Ước tính trên thế giới có khoảng 1/5.000 người bệnh. Số lượng này cao hơn khoảng 10 lần so với tỉ lệ người tự kỉ hoặc thiểu năng trí tuệ.

Đột biến trên nhiễm sắc thể 15 dẫn đến thừa một bản sao của vùng 15q11.2-q13.1. Đột biến này gây ra hội chứng lặp đoạn 15q11-q13. Bệnh chỉ khởi phát khi đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể xảy ra trên bản sao nhiễm sắc thể thừa hưởng từ mẹ. Thông thường, mỗi người sẽ nhận một bản sao của nhiễm sắc thể 15 từ bố và mẹ. Tuy nhiên, một số gen trong vùng 15q11.2-q13.1 chỉ hoạt động trên bản sao của mẹ. Hiện tượng này gọi là in dấu bộ gen.

Hội chứng lặp đoạn 15q11-q13 được chẩn đoán thông qua các biểu hiện phổ biến như trương lực cơ yếu, thiểu năng trí tuệ, tự kỉ và co giật. Ngoài ra, bác sĩ thường chỉ định thực hiện nhuộm nhân tế bào, lai phát huỳnh quang tại chỗ (FISH) nhằm xác nhận chẩn đoán. Bệnh nhân có thể thực hiện xét nghiệm array CGH để xác định mức độ lặp đoạn.

Đối với phụ nữ mang thai, bác sĩ thường đề nghị chẩn đoán trước sinh bằng phương pháp chọc ối hoặc lấy mẫu nhung mao màng đệm.

Hiện nay, chưa có liệu pháp điều trị hoàn toàn hội chứng lặp đoạn 15q11-q13. Các liệu pháp tập trung làm giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Các phương pháp hỗ trợ điều trị gồm có:

• Vật lí trị liệu
• Tăng cường phát triển ngôn ngữ
• Liệu pháp hành vi
• Thuốc điều trị tâm lí nhằm kiểm soát hành vi và các cơn động kinh

Ngoài ra, nguyên nhân làm thay đổi hành vi còn do các vấn đề thể chất như táo bón hoặc đau. Do đó, bác sĩ cần cân nhắc kĩ để lên kế hoạch điều trị phù hợp với bệnh nhân.

Hội chứng lặp đoạn 15q11-q13 do nhiễm sắc thể 15 đẳng tâm thường không di truyền. Đây là đột biến de novo, nó xảy ra ngẫu nhiên trong quá trình hình thành trứng của mẹ. Phần lớn bệnh nhân không có tiền sử mắc bệnh trong gia đình.

Đối với hội chứng lặp đoạn 15q11-q13 do nhân đôi xen kẽ, 15% người bệnh thừa hưởng nhiễm sắc thể lặp đoạn từ mẹ. Các trường hợp còn lại do đột biến de novo gây ra.

Hội chứng lặp đoạn 15q11-q13 do đột biến ngẫu nhiên xảy ra trong quá trình phát triển của thai nhi, nên tất cả thai phụ đều có nguy cơ mang thai bị bệnh. Do đó, sản phụ nên khám thai và siêu âm định kì cũng như làm các xét nghiệm sàng lọc như xét nghiệm NIPT nhằm phát hiện sớm vấn đề có thể xảy ra với thai nhi.

• Dup15q syndrome
• Duplication/inversion 15q11
• Idic(15)
• Inv dup(15)
• Inverted duplication 15
• Isodicentric chromosome 15
• Isodicentric chromosome 15 syndrome
• Non-distal tetrasomy 15q