Hội chứng mất đoạn 1q41q42 (1q41q42 microdeletion syndrome) là một dạng bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể hiếm gặp. Hội chứng ảnh hưởng đến khả năng phát triển và gây ra một số dị tật cho người bệnh.
Biểu hiện lâm sàng
Hội chứng mất đoạn 1q41q42 khởi phát khi trẻ mới sinh hoặc trong giai đoạn sơ sinh, dẫn đến trẻ chậm phát triển, thiểu năng trí tuệ và nhiều triệu chứng khác dưới đây.
Khuôn mặt dị biệt
Người bệnh có khuôn mặt dị biệt với một số biểu hiện đặc trưng như:
- Trán gồ
- Mắt trũng sâu
- Đầu mũi to
- Sống mũi thấp, mũi hếch
- Đầu nhỏ
- Hở hàm ếch
Ảnh: Trán nhô ra phía trước
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute
Ảnh: Xương mũi kém phát triển, lỗ mũi hếch
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute
Ảnh: Tật đầu nhỏ
Nguồn: Centers for Disease Control and Prevention
Ảnh: Trẻ bị hở hàm ếch
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Dị tật cơ thể
Hội chứng mất đoạn 1q41q42 có thể dẫn đến những dị tật bẩm sinh sau:
- Tầm vóc thấp
- Bàn chân khoèo
- Giảm sản phổi (phổi kém phát triển)
- Giảm sản móng tay (móng tay kém phát triển)
- Tinh hoàn ẩn
- Thoát vị cơ hoành bẩm sinh
Người ta cũng ghi nhận nhiều dạng dị tật não liên quan đến hội chứng 1q41q42 như:
- Giảm thể tích bán cầu não phải
- Giãn não thất bên phải kèm vỏ não mỏng
- Teo hồi hải mã bên phải
- Thể chai mỏng
- Dị tật não trước không phân chia
Ảnh: Chân khoèo
Nguồn: Medlineplus.gov
Ảnh: Giảm sản phổi
Nguồn: Health Jade
Ảnh: Thoát vị cơ hoành bẩm sinh
Nguồn: Cleveland Clinic
Ảnh: Cấu trúc bên trong của não
Nguồn: Terese Winslow
Ảnh: Mặt cắt bên trong của não
Nguồn: National Institutes of Health
Ảnh: Dị tật não trước không phân chia
Nguồn: Cleveland Clinic
Triệu chứng khác
Trong một số trường hợp, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu sau:
- Ăn uống khó khăn
- Giảm trương lực cơ
- Bệnh lí hệ sinh dục–tiết niệu
- Vấn đề với thị lực và thính lực
- Bệnh tim bẩm sinh
- Động kinh
- Hạ đường huyết
Ảnh: Trương lực cơ giảm
Nguồn: Icahn School of Medicine at Mount Sinai
Ảnh: Hệ tiết niệu nam và nữ
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Độ phổ biến
Hội chứng mất đoạn 1q41q42 rất hiếm gặp nên chưa có thống kê cụ thể tỉ lệ mắc bệnh.
Nguyên nhân
Đoạn bị mất nằm trong vùng q41q42 trên nhánh dài của nhiễm sắc thể 1, do đó một bản sao của gen DISP1 bị xóa. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra protein DISP1 cho đường tín hiệu Sonic Hedgehog (SHH). Trong quá trình này, protein SHH liên kết với protein DISP1 trước khi chúng được giải phóng vào không gian ngoại bào. Nồng độ SHH tại phần trước của gian não kiểm soát quá trình phân cắt não trước và vùng thị giác. Gian não là vị trí phát triển thành cấu trúc đồi thị và vùng hạ đồi của não.
Nguồn: Terese Winslow
Khi cơ thể thiếu protein DISP1, protein SHH tích tụ tại dây sống và lá trước nguyên sống (vị trí tổng hợp SHH trong phôi thai) nên não trước không phân chia bình thường. Người ta đã ghi nhận các trường hợp người bệnh mất một bản sao gen DISP1 biểu hiện triệu chứng liên quan đến dị tật não trước không phân chia dạng nhẹ như bất thường vùng sọ-mặt, bệnh nhân cũng gặp vấn đề liên quan đến phát triển thần kinh.
Bên cạnh gen DISP1, người ta nhận thấy hội chứng mất đoạn 1q41q42 liên quan đến hoạt động tương tác của nhiều gen khác tham gia vào quá trình phát triển phôi.
Chẩn đoán
Hội chứng mất đoạn 1q41q42 được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng, kết quả chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm di truyền.
Chẩn đoán hình ảnh
Kĩ thuật chụp ảnh não có thể giúp phát hiện các dạng dị tật não liên quan đến hội chứng mất đoạn 1p41p42.
Xét nghiệm di truyền
Phương pháp phân tích nhiễm sắc thể thông thường khó phát hiện các đột biến mất đoạn nhỏ. Vì vậy, bệnh nhân cần thực hiện giải trình tự exome (Whole Exome Sequencing - WES), xét nghiệm lai huỳnh quang tại chỗ (Fluorescence In Situ Hybridization - FISH) hoặc lai so sánh bộ gen (array Comparative Genomic Hybridization - aCGH) nhằm xác định đột biến mất đoạn nhỏ chính xác hơn. Sau đó, kết quả chẩn đoán được xác nhận bằng kĩ thuật giải trình tự Sanger và PCR định lượng.
Điều trị
Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn hội chứng mất đoạn 1q41-q42. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện chất lượng đời sống người bệnh. Bác sĩ sẽ chỉ định các biện pháp điều trị dựa trên biểu hiện của từng bệnh nhân.
Những phương pháp sau có thể giúp người bệnh cải thiện triệu chứng bệnh:
- Phẫu thuật
- Trị liệu vật lí và ngôn ngữ
- Chỉnh nha, chỉnh hình
- Truyền ối cho thai nhi
- Liệu pháp oxy, thở máy, oxy hóa máu qua màng ngoài cơ thể
- Sử dụng thuốc chống co giật, điều trị mất cân bằng hormone tuyến yên
- Đặt ống thông não thất-ổ bụng, ống thông dạ dày
Dạng di truyền
Người ta chưa rõ cơ chế di truyền của hội chứng mất đoạn 1q41-q42. Phần lớn các trường hợp mắc bệnh do đột biến mới (de novo) xuất hiện trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc quá trình phát triển phôi sớm.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Hội chứng mất đoạn 1q41q42 do đột biến ngẫu nhiên xảy ra trong quá trình phát triển của thai nhi, vì vậy tất cả thai phụ đều có nguy cơ mang thai bị bệnh. Do đó, sản phụ nên khám thai và siêu âm định kì cũng như làm các xét nghiệm sàng lọc như xét nghiệm NIPT nhằm phát hiện sớm vấn đề có thể xảy ra với thai nhi.
Các tên gọi khác
- 1q41q42 deletion syndrome
- 1q41q42 microdeletion syndrome
- 1q41q42 microdeletion syndrome
- Del(1)(q41q42)
- Chromosome 1q41q42 deletion syndrome
- Chromosome 1q41q42 deletion syndrome, isolated cases
- Deletion 1q41-q42
- Holoprosencephaly 10
- Monosomy 1q41-q42
- Monosomy 1q41q42
References
- Genetic Testing Information. Chromosome 1q41-q42 deletion syndrome. Retrieved September 09, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/C2675857/
- Genetic and Rare Diseases Information Center. 1q41q42 microdeletion syndrome. Retrieved September 09, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/3738/1q41q42-microdeletion-syndrome/living
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. CHROMOSOME 1q41-q42 DELETION SYNDROME. Retrieved September 09, 2024 from https://www.omim.org/entry/612530
- Frontiers. Case Report: Identification of a de novo Microdeletion 1q44 in a Patient With Seizures and Developmental Delay. Retrieved September 09, 2024 from https://www.frontiersin.org/journals/genetics/articles/10.3389/fgene.2021.648351/full
- MalaCards. Chromosome 1q41-Q42 Deletion Syndrome. Retrieved September 09, 2024 from https://www.malacards.org/card/chromosome_1q41_q42_deletion_syndrome?showAll=True
- National Institute of Health. New cases and refinement of the critical region in the 1q41q42 microdeletion syndrome. Retrieved September 09, 2024 from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20951845/
- Orphanet. 1q41q42 microdeletion syndrome. Retrieved September 09, 2024 from https://www.orpha.net/en/disease/detail/250999
