Hội chứng lặp đoạn xa 3p

Hội chứng lặp đoạn xa 3p có biểu hiện lâm sàng đa dạng bao gồm dị dạng sọ mặt, chậm phát triển vận động, yếu cơ và một số dị tật bẩm sinh khác.

Khuôn mặt người bệnh thường có các đặc điểm sau:

• Đầu nhỏ hoặc ngắn
• Khuôn mặt vuông
• Trán dô
• Khoảng cách giữa hai mắt xa
• Tai thấp
• Mũi ngắn
• Sống mũi rộng và phẳng
• Khóe miệng hướng xuống
• Hàm nhỏ

Ảnh: Khoảng cách giữa hai mắt rộng
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute

Ảnh: Xương hàm và xương cằm nhỏ, thu hẹp
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Người bệnh thường chậm phát triển tâm thần và chức năng vận động. Bên cạnh đó, bệnh nhân cũng có biểu hiện thiểu năng trí tuệ mức độ trung bình đến nặng. Giảm trương lực cơ là triệu chứng phổ biến ảnh hưởng đến khả năng vận động.

Hội chứng lặp đoạn xa 3p gây ra nhiều dị tật bẩm sinh liên quan đến tim mạch và hệ tiết niệu bao gồm còn ống động mạch và thiếu sản thận. Một số bệnh nhân có thể gặp các dấu hiệu khác như động kinh, chậm phát triển trước và sau khi sinh, vân tay xoáy.

Hội chứng lặp đoạn xa 3p là bệnh di truyền hiếm gặp. Hiện nay, ước tính tỉ lệ mắc bệnh chưa đến 1/1.000.000 trẻ.

Hội chứng lặp đoạn xa 3p xảy ra do mất cân bằng gen trên một phần cánh ngắn của nhiễm sắc thể 3. Đột biến này ảnh hưởng đến quá trình điều hòa và chức năng của gen khiến cơ thể xuất hiện các triệu chứng và dị tật đặc trưng của bệnh. Ví dụ, các gen liên quan đến quá trình phát triển sọ mặt biểu hiện quá mức dẫn đến đặc điểm dị biệt trên khuôn mặt. Bên cạnh đó, mất cân bằng gen có thể có thể làm gián đoạn các quá trình phát triển quan trọng trong giai đoạn phôi thai dẫn đến dị tật bẩm sinh, chủ yếu là các dị tật về tim mạch và hệ tiết niệu.

Trong một số trường hợp, bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng phức tạp hơn do quá trình tương tác giữa vùng lặp đoạn và vùng mất đoạn từ các hội chứng khác. Vì vậy, bệnh nhân có thể xuất hiện triệu chứng của cả hội chứng lặp đoạn và mất đoạn. Độ dài đoạn lặp, các gen liên quan và yếu tố di truyền quyết định mức độ nghiêm trọng của bệnh.

Quá trình chẩn đoán hội chứng lặp đoạn xa 3p đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện, kết hợp đánh giá lâm sàng kĩ lưỡng và các phân tích di truyền chuyên sâu. Đánh giá lâm sàng thường tập trung xác định các đặc điểm dị biệt trên khuôn mặt của bệnh nhân. Ngoài ra, bác sĩ cũng xem xét các triệu chứng khác bao gồm chậm phát triển trí tuệ, trương lực cơ yếu, các dị tật bẩm sinh liên quan đến tim và hệ tiết niệu. Phân tích di truyền có vai trò quan trọng trong xác nhận chẩn đoán.

Các kĩ thuật phân tích di truyền gồm có:

• Nhuộm nhiễm sắc thể: nhằm phát hiện lặp đoạn một phần trên nhiễm sắc thể 3p
• Kĩ thuật FISH (lai huỳnh quang tại chỗ): có thể xác định vị trí của đoạn lặp
• Lai so sánh hệ gen dựa trên vi mảng (aCGH): cung cấp phân tích độ phân giải cao về mất cân bằng nhiễm sắc thể và giúp lập bản đồ chính xác vùng đột biến
• Giải trình tự gen mục tiêu trong vùng lặp đoạn: nhằm làm rõ cơ sở di truyền của bệnh

Hiện nay, chưa có chưa có phương pháp điều trị hội chứng lặp đoạn xa 3p. Các liệu pháp chủ yếu làm giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Bác sĩ khuyến khích trẻ bệnh thực hiện các liệu pháp như vật lí trị liệu, trị liệu ngôn ngữ để hỗ trợ quá trình phát triển. Ngoài ra, theo dõi và quản lí các dị tật bẩm sinh cũng rất quan trọng. Tư vấn di truyền có vai trò then chốt giúp gia đình hiểu rõ về bệnh và chăm sóc trẻ tốt hơn.

Hội chứng lặp đoạn xa 3p do đột biến mới (de novo) xảy ra trong quá trình hình thành tế bào sinh dục (trứng hoặc tinh trùng) của bố mẹ hoặc trong giai đoạn phát triển phôi thai sớm. Những trường hợp này không có tiền sử gia đình mắc bệnh.

Trong một số trường hợp, bệnh có thể liên quan đến chuyển đoạn cân bằng. Chuyển đoạn cân bằng là hiện tượng một đoạn nhiễm sắc thể bị đứt ra rồi gắn vào một nhiễm sắc thể khác nhưng không làm mất hay thêm vật liệu di truyền. Nếu cha hoặc mẹ mang chuyển đoạn cân bằng liên quan đến nhiễm sắc thể 3, các giao tử không cân bằng có thể xuất hiện trong quá trình giảm phân dẫn đến con cái có đột biến lặp đoạn hoặc mất đoạn vật liệu di truyền trên nhiễm sắc thể này.

Hiện nay, chưa có phương pháp phòng ngừa hội chứng lặp đoạn xa 3p, bởi vì đột biến xảy ra ngẫu nhiên trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc trong giai đoạn phát triển sớm của thai nhi. Do đó, sàng lọc phát hiện bệnh sớm vô cùng quan trọng và cần thiết. Sản phụ nên thăm khám và siêu âm định kì cũng như làm các xét nghiệm cần thiết như sàng lọc NIPT nhằm phát hiện sớm vấn đề có thể xảy ra với thai nhi.

• Distal trisomy 3p
• Telomeric duplication 3p
• Trisomy 3pter