Hội chứng mất đoạn 5q12

Hội chứng mất đoạn 5q12 thường ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình phát triển của người bệnh. Vì vậy, trẻ mắc hội chứng này thường tăng trưởng chậm sau sinh, dẫn đến tầm vóc và chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp khi người bệnh trưởng thành. Ngoài ra, bệnh nhân có biểu hiện thiểu năng trí tuệ với nhiều mức độ khác nhau, do đó họ gặp vấn đề với khả năng nhận thức và kĩ năng vận động. Mặt khác, nhiều người bệnh có hành vi bất thường tương đồng với bệnh tự kỉ. Người ta cũng ghi nhận triệu chứng co giật trong một số trường hợp.

Người bệnh có khuôn mặt dị biệt với các điểm đặc trưng như:

• Khe mắt xếch
• Sụp mí mắt
• Lác mắt
• Mũi gồ
• Cằm nhỏ

Một số bệnh nhân có trương lực cơ thấp, xương ngón tay và ngón chân bất thường, do đó ảnh hưởng đến khả năng vận động.

Ảnh: Khe mi mắt xếch ngược lên
Nguồn: National Human Genome Research Institute

Ảnh: Mí mắt sụp xuống
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute

Ảnh: Xương hàm và xương cằm nhỏ, thu hẹp
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Hội chứng mất đoạn 5q12 rất hiếm gặp. Ước tính tỉ lệ mắc bệnh trên toàn thế giới chưa đến 1/1.000.000 người.

Thiếu một bản sao của gen PDE4D là nguyên nhân chính gây ra hội chứng mất đoạn 5q12. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra enzyme PDE4D thuộc họ phosphodiesterase có chức năng điều chỉnh các tín hiệu bên trong tế bào. Cụ thể, enzyme PDE4D tham gia quá trình phân giải vòng adenosine monophosphate (cAMP). cAMP là phân tử tín hiệu nội bào quan trọng đối với nhiều quá trình sinh học trong cơ thể, bao gồm hình thành trí nhớ và khả năng thích nghi của tế bào thần kinh. Mất đoạn tại vùng 5q12 làm giảm biểu hiện hoặc chức năng của gen PDE4D, do đó ảnh hưởng đến hoạt động truyền tín hiệu tế bào. Tín hiệu này bị gián đoạn liên quan đến biểu hiện chậm tăng trưởng và thiểu năng trí tuệ của người bệnh.

Ngoài ra, mất đoạn 5q12 có thể tác động gián tiếp đến các gen lân cận, ví dụ chúng làm biến đổi vùng điều hòa của gen PIK3R1. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra các protein tham gia truyền tín hiệu liên quan đến quá trình tăng trưởng và chuyển hóa. Vì vậy, gen PIK3R1 biểu hiện sai lệch có thể góp phần gây ra các triệu chứng lâm sàng của người bệnh.

Hội chứng mất đoạn 5q12 được chẩn đoán dựa trên đánh giá lâm sàng và thực hiện xét nghiệm di truyền. Đánh giá lâm sàng tập trung vào quá trình phát triển kết hợp với dấu hiệu đặc trưng của người bệnh như khuôn mặt dị biệt, hành vi bất thường và co giật. Ngoài ra, bác sĩ có thể xem xét bệnh sử gia đình nhằm hỗ trợ xác định kiểu di truyền hoặc các bệnh lí liên quan.

Một số xét nghiệm di truyền phổ biến được sử dụng để chẩn đoán bao gồm:

• Kĩ thuật lai so sánh hệ gen bằng vi mảng (aCGH): phân tích bất thường nhiễm sắc thể với độ phân giải cao, aCGH là phương pháp chủ yếu giúp phát hiện mất đoạn tại vùng 5q12
• Vi mảng đa hình đơn nucleotide (SNP microarray): xác định và đánh giá ý nghĩa lâm sàng của các đoạn mất
• Kĩ thuật lai tại chỗ bằng huỳnh quang (FISH): xác nhận các đoạn mất đã được phát hiện

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn hội chứng mất đoạn 5q12. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện chất lượng đời sống người bệnh. Do người bệnh tăng trưởng kém và có chỉ số khối cơ thể thấp, họ cần được quản lý chế độ ăn uống nhằm đảm bảo cung cấp dinh dưỡng đầy đủ. Nếu người bệnh có biểu hiện co giật, bác sĩ có thể kê đơn thuốc chống động kinh.

Bên cạnh đó, người bệnh cần tiến hành vật lí trị liệu để phát triển các kĩ năng vận động, đồng thời họ cũng cần hoạt động trị liệu giúp hỗ trợ các kĩ năng sinh hoạt hàng ngày. Ngoài ra, bác sĩ cần theo dõi, kiểm tra thường xuyên nhằm đánh giá tiến triển bệnh và điều chỉnh phác đồ điều trị cho bệnh nhân nếu cần thiết.

Hội chứng mất đoạn 5q12 di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, một bản sao của gen trong mỗi tế bào đủ để gây ra bệnh. Người bệnh thường được di truyền từ cha hoặc mẹ mắc bệnh. Một số ít trường hợp là do đột biến mới (denovo) xuất hiện trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc quá trình phát triển phôi sớm.

Hội chứng mất đoạn 5q12 di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nếu cha hoặc mẹ mắc bệnh, con sinh ra sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì nếu có thành viên mắc bệnh. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền đảm bảo sinh con khỏe mạnh.

• PDE4D haploinsufficiency syndrome