Ngưng thở khi ngủ

Ngưng thở khi ngủ (sleep apnea) xảy ra khi người bệnh ngừng hô hấp trong lúc ngủ do tắc nghẽn khí quản hoặc não bộ không kiểm soát hơi thở đúng cách. Người trưởng thành và trẻ em xuất hiện những triệu chứng khác nhau. Trường hợp ngưng thở nghiêm trọng, người bệnh có thể gặp biến chứng gây nguy hiểm đến tính mạng.

Các giai đoạn của giấc ngủ

Ngủ là quá trình giúp cơ thể và não bộ nghỉ ngơi. Một giấc ngủ 8 tiếng bao gồm 4–5 chu kì, mỗi chu kì kéo dài 90–120 phút. Tuy nhiên, não không hoàn toàn ngưng hoạt động trong thời gian này.

Một chu kì ngủ được chia thành nhiều giai đoạn tương ứng với các dạng tín hiệu sóng não khác nhau. Giai đoạn 1 diễn ra đầu tiên, sau đó đến giai đoạn 2, 3 lặp lại nhiều lần rồi cuối cùng chuyển sang giai đoạn REM. Sau khi giai đoạn REM kết thúc, một chu kì mới bắt đầu với giai đoạn 1 hoặc 2. Các giai đoạn 1, 2, 3 và REM lần lượt chiếm khoảng 5%, 45%, 25% và 25% tổng thời gian ngủ.

Giai đoạn 1

Giai đoạn 1 thường kéo trong vài phút, nó là thời gian con người thay đổi từ trạng thái thức sang ngủ.

Giai đoạn 2

Trong giai đoạn 2, sóng não chậm dần, khoảng dừng bắt đầu xuất hiện giữa các đợt điện não ngắn và mạnh. Tín hiệu này cho thấy não đang sắp xếp những thông tin đã ghi nhớ trong thời gian thức. Giai đoạn 2 xuất hiện nhiều lần trong một giấc ngủ với thời gian tăng dần.

Giai đoạn 3

Đây là giai đoạn ngủ sâu nhất. Sóng não hoạt động chậm với cường độ mạnh, những đợt điện não giống giai đoạn 2 có thể diễn ra nhưng chúng được điều hoà tốt hơn. Cơ thể sẽ phục hồi tổn thương và tăng cường miễn dịch trong thời gian này. Vì vậy, nếu cơ thể thức giấc đột ngột hoặc không ngủ đủ thời gian cần thiết trong giai đoạn 3 thường dẫn đến mệt mỏi và thiếu tỉnh táo. Hiện tượng mộng du và nói mớ có thể xuất hiện trong giai đoạn này.

Giai đoạn REM

Giai đoạn mắt chuyển động nhanh (Rapid Eye Movement – REM) là thời gian diễn ra những giấc mơ. Sóng não hoạt động trong giai đoạn này tương tự như cơ thể trong trạng thái tỉnh táo. Giai đoạn REM đầu tiên kéo dài khoảng 10 phút và có thể tăng dần đến 1 giờ trong những chu kì sau.

Ngưng thở khi ngủ là gì?

Ngưng thở khi ngủ xảy ra do khí quản tắc nghẽn hoặc não không kiểm soát hơi thở đúng cách. Người bệnh có biểu hiện ngưng thở và thở yếu, do đó lượng oxy trong máu suy giảm. Lúc này, não sẽ đánh thức cơ thể một phần nhằm điều chỉnh hoạt động hít thở bình thường, sau đó cơ thể được đưa về trạng thái ngủ. Phản ứng này làm gián đoạn chu kì giấc ngủ và dẫn đến một số biến chứng như ép tim gây nguy hiểm đến tính mạng.

Biểu hiện lâm sàng

Người trưởng thành

Người mắc chứng ngưng thở khi ngủ thường xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Ngáy
• Thức giấc liên tục giữa đêm
• Ngưng thở trong lúc ngủ
• Nhịp thở thất thường
• Mất ngủ, ngủ không ngon
• Đổ mồ hôi, cảm thấy bồn chồn vào ban đêm
• Ảnh hưởng hoạt động tình dục
• Cảm thấy mệt mỏi, khó thở, nghẹt thở, đau đầu khi thức dậy
• Buồn ngủ vào ban ngày
• Cảm xúc thất thường như lo âu, dễ trầm cảm
• Tổn hại chức năng não dẫn đến dễ quên, khó tập trung

Trẻ em

Biểu hiện của trẻ mắc chứng ngưng thở khi ngủ bao gồm:

• Ngáy lớn
• Tiểu khi ngủ
• Chuyển động tay chân thường xuyên trong lúc ngủ
• Tư thế ngủ bất thường, duỗi thẳng cổ khi ngủ
• Ợ nóng, đổ mồ hôi vào ban đêm
• Tăng động, khó tập trung

Biến chứng

Ngưng thở khi ngủ có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng và nguy hiểm đến tính mạng như.

Đau tim, suy tim

Huyết áp tại các mạch máu quanh tim tăng cao gây ép tim, từ đó người bệnh bị đau tim và suy tim.

Rung nhĩ

Máu không thể chảy vào tâm nhĩ trái của tim, do đó các khối máu đông có thể hình thành rồi di chuyển đến não gây đột quỵ.

Đột tử

Hiện tượng rối loạn nhịp tim diễn ra trong lúc ngủ có thể khiến tim ngừng đập, dẫn đến biến chứng tử vong đột ngột.

Buồn ngủ vào ban ngày

Do giấc ngủ bị gián đoạn, bệnh nhân thường mệt mỏi và buồn ngủ vào ban ngày. Nếu họ ngủ quên trong lúc lái xe hoặc sử dụng một số loại máy móc có thể gây nguy hiểm cho bản thân và mọi người xung quanh.

Nguyên nhân

Chứng ngưng thở khi ngủ được chia thành 3 dạng, mỗi dạng do những nguyên nhân khác nhau gây ra.

Dạng tắc nghẽn khí quản

Cơ thuộc vùng đầu và cổ sẽ thư giãn trong thời gian ngủ. Lúc này, trọng lực kéo các mô xung quanh hướng xuống, ép khí quản hẹp lại nên luồng không khí bị cản trở.

Nguyên nhân gây ngưng thở khi ngủ dạng tắc nghẽn khí quản bao gồm:

• Thừa cân, béo phì
• Hàm móm, nhỏ
• Lưỡi lớn
• Amidan lớn
• Chu vi cổ lớn hơn 40 cm

Ngoài ra, một số bệnh di truyền như hội chứng Down hoặc Prader-Willi ảnh hưởng đến hình dạng đầu và cổ có thể làm tăng nguy cơ người bệnh ngưng thở khi ngủ.

Dạng trung ương

Cấu trúc thân não có chức năng điều hoà hoạt động thở. Khi lượng CO₂ trong máu tăng cao, thân não thông báo cho các cơ hô hấp hít thở sâu. Khi lượng CO₂ giảm, thân não điều khiển hoạt động hít thở chậm và nông hơn hoặc có thể ngưng thở trong vài giây.

Trường hợp não không gửi đúng tín hiệu cần thiết cho các mô hô hấp, chúng có thể hoạt động sai cách trong lúc ngủ gây ngưng thở kéo dài hơn bình thường.

Một số yếu tố có thể dẫn đến ngưng thở khi ngủ dạng trung ương:

• Bệnh lí về tim như rung nhĩ , suy tim sung huyết
• Bệnh lí thần kinh như đột quỵ, xơ cứng teo cơ một bên, nhược cơ
• Tổn thương hệ thần kinh , thân não, tuỷ sống
• Hội chứng Rett, Prader-Willi, giảm thông khí trung ương bẩm sinh
• Hạ oxy trong máu

Ngoài ra, ngưng thở khi ngủ do dạng trung ương có thể xảy ra đối với một số bệnh nhân đang điều trị ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn khí quản bằng máy áp suất dương.

Ảnh: Rung tâm nhĩ
Nguồn: U.S National Library of Medicine

Ảnh: Hệ thần kinh người
Nguồn: Encyclopædia Britannica, Inc.

Dạng hỗn hợp

Người mắc chứng ngưng thở khi ngủ dạng hỗn hợp kết hợp cả hai dạng tắc nghẽn khí quản và trung ương.

Độ phổ biến

Ngưng thở khi ngủ có thể xảy ra với bất kì đối tượng nào, từ trẻ sơ sinh đến người lớn tuổi.

Dạng tắc nghẽn khí quản

Những nhóm người sau có nguy cơ mắc chứng ngưng thở khi ngủ dạng tắc nghẽn khí quản cao:

• Nam giới dưới 50 tuổi
• Người lớn tuổi
• Người da màu
• Người Mỹ gốc Tây Ban Nha
• Người gốc châu Á

Dạng trung ương

Chứng ngưng thở khi ngủ dạng trung ương phổ biến đối với người:

• Nam giới
• Sử dùng thuốc giảm đau opiod
• Trên 60 tuổi
• Sống tại vùng cao

Chẩn đoán

Chứng ngưng thở khi ngủ được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng kết hợp với bệnh sử cá nhân. Các phương pháp chẩn đoán phổ biến bao gồm.

Đo đa kí giấc ngủ

Bệnh nhân ngủ qua đêm tại bệnh viện để được theo dõi nhịp tim, hơi thở, lượng oxy trong máu thông qua các hiết bị cảm biến.

Theo dõi giấc ngủ tại nhà

Bệnh nhân ngủ tại nhà và tiến hành theo dõi tương tự như phương pháp đo đa kí giấc ngủ, tuy nhiên, người bệnh không thực hiện đo sóng não. Phương pháp này không thể chẩn đoán ngưng thở khi ngủ dạng trung ương cũng như các trường hợp nghiêm trọng hoặc phức tạp.

Điều trị

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn ngưng thở khi ngủ. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện chất lượng đời sống người bệnh. Bác sĩ sẽ chỉ định các biện pháp điều trị tuỳ thuộc vào mức độ biểu hiện của mỗi bệnh nhân. Những phương pháp sau có thể giúp người bệnh cải thiện một số triệu chứng.

Máy áp suất dương

Trong thời gian ngủ, bệnh nhân mang một loại mặt nạ đặc biệt nối với ống dẫn khí của máy áp suất dương. Thiết bị này làm tăng áp suất khí bên trong khí quản, đồng thời giảm sức ép từ các mô xung quanh lên khí quản, nhờ đó bệnh nhân có thể hít thở bình thường. Phương pháp này có thể điều trị cả 3 dạng ngưng thở khi ngủ.

Các loại máy áp suất dương bao gồm:

• Dạng liên tục: cung cấp khí liên tục
• Dạng tự động: tự điều chỉnh áp suất khí trong một khoảng nhất định
• Dạng áp suất đôi: tăng áp suất khi hít vào và giảm khi thở ra
• Dạng thích ứng: theo dõi hoạt động hít thở của bệnh nhân, từ đó điều chỉnh áp suất giúp ổn định hơi thở

Khung hàm

Nha sĩ cùng với chuyên gia giấc ngủ có thể thiết kế các loại khung hàm đặc biệt, chúng giúp giữ hàm và lưỡi của bệnh nhân tại vị trí thích hợp nhằm giảm áp lực lên khí quản. Biện pháp này được chỉ định đối với bệnh nhân mắc bệnh dạng tắc nghẽn khí quản.

Kích thích dây thần kinh

Đối với bệnh nhân ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn khí quản, bác sĩ gắn một đầu kích thích điện vào dây thần kinh dưới lưỡi và một điện cực vào dây thần kinh dưới hàm, điện cực này nối với thiết bị tạo xung điện đặt dưới ngực. Bệnh nhân có thể mở thiết bị kích điện trong thời gian ngủ, khi đó, dòng điện giúp đẩy nhẹ lưỡi về phía trước trong quá trình hít thở.

Trong trường hợp bệnh nhân mắc chứng ngưng thở khi ngủ dạng trung ương, bác sĩ gắn thiết bị kích điện vào dây thần kinh phế vị—cấu trúc nối tuỷ sống với cơ hoành có chức năng kiểm soát hoạt động hít thở.

Phẫu thuật

Các phẫu thuật giúp điều trị ngưng thở khi ngủ bao gồm:

• Loại bỏ một số mô mềm quanh vùng đầu khí quản bằng tần số vô tuyến
• Cắt bỏ amidan, lưỡi gà và một số mô mềm tại khẩu cái mềm, hầu
• Phẫu thuật chỉnh vị trí hàm
• Phẫu thuật nắn thẳng vách ngăn mũi

Thuốc

Thuốc ngủ và kích thích hô hấp có thể giảm nhẹ các triệu chứng bệnh. Tuy nhiên, những loại thuốc này chưa được chấp nhận cho điều trị ngưng thở khi ngủ.

Phương pháp khác

Một số biện pháp khác giúp cải thiện chứng ngưng thở khi ngủ bao gồm:

• Duy trì cân nặng khỏe mạnh
• Thay đổi tư thế ngủ
• Sử dụng các loại gối nằm hỗ trợ
• Dùng thuốc xịt mũi, miếng dán mở rộng mũi
• Điều trị bệnh nền
• Ngưng dùng thuốc giảm đau opioid

Dạng di truyền

Người ta đã ghi nhận một số trường hợp bệnh nhân mắc chứng ngưng thở khi ngủ do di truyền từ cha mẹ. Tuy nhiên, hiện nay chưa có kết luận về cơ chế di truyền của bệnh.

Phòng ngừa

Những biện pháp sau có thể giúp giảm nguy cơ mắc chứng ngưng thở khi ngủ:

• Hạn chế uống rượu và sử dụng chất kích thích
• Duy trì cân nặng phù hợp
• Áp dụng thói quen ngủ lành mạnh
• Kiểm soát nồng độ cholesterol và huyết áp
• Khám sức khoẻ định kì mỗi năm

Lời kết

Ngưng thở khi ngủ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ, sức khoẻ và hoạt động thường ngày của người bệnh. Hiện nay có nhiều phương pháp giúp giảm nhẹ triệu chứng nhưng chưa có biện pháp điều trị hoàn toàn bệnh. Vì vậy, chúng ta duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát bệnh lí nền và khám sức khoẻ định kì mỗi năm nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh.