Sụt cân không rõ nguyên nhân

Sụt cân không rõ nguyên nhân được xác định khi trọng lượng cơ thể người bệnh giảm đáng kể nhưng họ không có ý định giảm cân hoặc thay đổi chế độ ăn uống, tập thể dục và lối sống. Người ta cho rằng cơ thể giảm tối thiểu 5% trọng lượng cơ thể trong khoảng từ 6–12 tháng được xếp vào nhóm sụt cân không rõ nguyên nhân.

Giảm cân không rõ nguyên nhân có thể là triệu chứng của bệnh lý nghiêm trọng, do đó người bệnh cần gặp bác sĩ càng sớm càng tốt. Bệnh nhân nên chú ý đến các triệu chứng có thể đi kèm bao gồm:

• Mệt mỏi
• Chán ăn
• Thay đổi thói quen vệ sinh
• Dễ nhiễm trùng hoặc mắc bệnh tật

Sụt cân không rõ nguyên nhân có thể xảy ra trên mọi lứa tuổi và giới tính, trong đó phổ biến và nghiêm trọng nhất là nhóm bệnh nhân trên 65 tuổi với tỷ lệ 15–20%.

Nguyên nhân

Một số nguyên nhân khiến trọng lượng cơ thể giảm đáng kể bao gồm:

Teo cơ: Khi bệnh nhân không sử dụng cơ trong một thời gian dài, tế bào cơ sẽ suy yếu và thoái hóa dần như ngừng tập thể dục hoặc nằm liệt giường.

Cường giáp: Tuyến giáp hoạt động quá mức sẽ sản xuất và tiết nhiều hormone tuyến giáp vào máu. Những hormone này kiểm soát quá trình trao đổi chất, từ đó tăng cường chuyển hóa năng lượng và đốt cháy calo.

Viêm khớp dạng thấp (RA): Bệnh do hệ miễn dịch tấn công và gây viêm lớp màng lót khớp khiến cơ thể tăng tốc độ trao đổi chất và giảm trọng lượng.

Tiểu đường tuýp 1: Hệ miễn dịch tấn công các tế bào beta trong tuyến tụy làm chúng giảm sản xuất insulin nên cơ thể không sử dụng được glucose. Lúc này, mô mỡ và cơ sẽ được huy động nhằm chuyển hóa và cung cấp năng lượng cho các hoạt động sống.

Trầm cảm: Tâm lý bệnh nhân rối loạn có thể ảnh hưởng đến một phần não có chức năng kiểm soát cảm giác thèm ăn khiến người bệnh biếng ăn. Tuy nhiên, trầm cảm có thể khiến bệnh nhân khác thèm ăn hơn, do đó triệu chứng sụt cân thường tùy vào thể trạng mỗi người.

Viêm ruột (IBD): Trường hợp viêm ruột mãn tính khiến bệnh nhân liên tục sử dụng năng lượng và tăng cường phá vỡ ghrelin—hormone gây đói khiến người bệnh không có cảm giác thèm ăn.

Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD): Người mắc bệnh nặng thường cần nhiều năng lượng cho hoạt động thở, dẫn đến cơ thể tăng cường chuyển hóa cơ và mỡ gây giảm cân.

Viêm nội tâm mạc: Vi khuẩn xâm nhập vào máu và tích tụ trong tim gây viêm lớp nội tâm mạc tim khiến người bệnh xuất hiện triệu chứng biếng ăn kèm sốt.

Bệnh lao (TB): Người ta ghi nhận sụt cân và chán ăn là những triệu chứng chính của bệnh lao nhưng cơ chế vẫn chưa được tìm hiểu rõ.

Ung thư: Theo Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ, giảm cân không rõ nguyên nhân là một trong những dấu hiệu đầu tiên của ung thư. Khi tế bào ung thư tăng sinh mạnh làm tăng mức tiêu hao năng lượng nghỉ ngơi (REE)—năng lượng được cơ thể sử dụng để duy trì sự sống khi nghỉ ngơi như hô hấp, tuần hoàn,… Ngoài ra, ung thư tăng phản ứng viêm, thúc đẩy quá trình teo cơ và phá hủy đến các hormone gây thèm ăn.

Bệnh Addison: Hệ miễn dịch tấn công tuyến thượng thận gây giảm tiết hormone cortisol và aldosterone. Trong đó, cortisol có khả năng điều chỉnh quá trình trao đổi chất và gây thèm ăn, do đó bệnh nhân thiếu hormone sẽ có cảm giác biếng ăn và sụt cân.

HIV: Bệnh nhân nhiễm HIV dạng nặng thường sụt 5% trọng lượng cơ thể đi kèm với các triệu chứng tiêu chảy, suy nhược kèm sốt kéo dài hơn 30 ngày.

Suy tim sung huyết (CHF): Đây là bệnh lý mãn tính gây ảnh hưởng lên sức bơm máu của cơ tim khiến hệ tiêu hóa không thể nhận đủ máu gây cảm giác buồn nôn và nhanh no.

Nguy cơ mắc bệnh khác nhau giữa nữ giới và nam giới

Sụt cân không rõ nguyên nhân có thể xuất hiện trên mọi người và không phân biệt giới tính. Tuy nhiên, người ta ghi nhận nam giới có tỷ lệ mắc một số bệnh cao hơn nữ giới bao gồm:

• Viêm nội tâm mạc
• Ung thư tuyến tụy
• Ung thư phổi
• Viêm loét đại tràng sau 45 tuổi

Phụ nữ trưởng thành trong độ tuổi từ 25–29 hoặc trên 35 tuổi có nguy cơ mắc bệnh Crohn cao đáng kể so với nam giới.

Chẩn đoán

Trường hợp bệnh nhân giảm cân không rõ nguyên nhân, bác sĩ sẽ hỏi thông tin bệnh sử đầu tiên, tiếp theo tìm hiểu các triệu chứng liên quan, sau đó tiến hành khám sức khỏe. Tùy thuộc vào kết quả, bác sĩ có thể đề nghị nhiều xét nghiệm và nghiên cứu X quang nhằm theo dõi quá trình giảm cân của bệnh nhân.

Xét nghiệm máu

Các xét nghiệm máu thường được thực hiện bao gồm:

• Công thức máu toàn phần (CBC): cung cấp thông tin về nhiễm trùng, thiếu máu,…
• Thyroid panel: đánh giá hoạt động của tuyến giáp
• Xét nghiệm chức năng gan: đo lường các chỉ số men gan, protein đặc trưng và bilirubin trong máu
• Xét nghiệm chức năng thận: nhằm đánh giá khả năng thận loại bỏ chất thải và dịch thừa ra khỏi máu
• Đường huyết (glucose): xét nghiệm định lượng đường huyết trong máu nhằm chẩn đoán và kiểm soát bệnh tiểu đường và các rối loạn chuyển hóa carbohydrate khác
• Xét nghiệm viêm: các xét nghiệm không đặc hiệu như tốc độ lắng hoặc protein phản ứng C (C-reactive protein – CRT)
• Điện giải đồ: đo nồng độ natri, kali và canxi trong máu

Thủ thuật nội soi

Các kỹ thuật nội soi đường tiêu hóa trên hoặc nội soi đại tràng cung cấp thông tin về nguyên nhân gây giảm cân. Ngoài ra, siêu âm tim giúp các bác sĩ chẩn đoán được bệnh viêm nội tâm mạc.

Xét nghiệm hình ảnh

Các xét nghiệm hình ảnh có thể được thực hiện bao gồm:

• Chụp X-quang ngực
• Chụp cộng hưởng từ (MRI)
• Chụp cắt lớp vi tính (CT) ngực hoặc bụng
• Chụp cắt lớp phát xạ Positron (PET)

Điều trị

Bác sĩ có thể xây dựng một kế hoạch ăn kiêng phù hợp cho bệnh nhân thiếu dinh dưỡng, đặc biệt khi họ mắc bệnh viêm ruột và rối loạn tiêu hóa khác rối loạn tiêu hóa. Trường hợp chứng rối loạn nội tiết tố gây ra giảm cân ngoài ý muốn, bác sĩ có thể kê đơn thuốc cho bệnh nhân. Người bệnh có thể nghỉ ngơi, uống nhiều nước hoặc dùng thuốc dùng để xoa dịu dạ dày khi các bệnh thông thường gây giảm cân như cúm, cảm lạnh hoặc ngộ độc thực phẩm. Trường hợp bác sĩ nghi ngờ nguyên nhân giảm cân do một số bệnh nghiêm trọng hơn (chẳng hạn ung thư), họ sẽ đề xuất bệnh nhân thực hiện một số xét nghiệm khác.

Kết luận

Sụt cân không rõ nguyên nhân xảy ra khi trọng lượng cơ thể giảm 5% so với tổng cân nặng trong vòng 6 đến 12 tháng mà bệnh nhân không kèm theo bất kỳ bệnh lý hay vấn đề sức khỏe. Sụt cân không rõ nguyên nhân có thể là triệu chứng của một số căn bệnh nghiêm trọng như ung thư hoặc tiểu đường, do đó người bệnh cần xác định nguyên nhân gây giảm cân trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.