Bệnh thần kinh sợi trục khổng lồ

Các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh thần kinh sợi trục khổng lồ thường bắt đầu trong giai đoạn trẻ nhỏ và trở nên trầm trọng hơn theo thời gian. Đa số bệnh nhân khó đi lại. Về sau, người bệnh có thể mất cảm giác, sức mạnh và phản xạ trên các chi. Bệnh nhân cũng khó phối hợp cử động (thất điều) và cần sử dụng xe lăn. Nhiều bệnh nhân bị cong vẹo cột sống. Các vấn đề thị giác và thính giác cũng có thể xảy ra. Nhiều người bệnh có mái tóc xoăn so với các thành viên khác trong gia đình.

Bệnh thần kinh sợi trục khổng lồ cũng có thể tác động đến hệ thần kinh tự chủ, hệ thống kiểm soát các quá trình vô thức của cơ thể. Bệnh nhân có thể bị táo bón, không dung nạp nhiệt độ, rối loạn giải phóng nước tiểu và giảm hoặc mất khả năng đổ mồ hôi.

Khi bệnh tiến triển nặng hơn, các biểu hiện như tê liệt, co giật, khó thở, khó nuốt và suy giảm dần chức năng tâm thần (sa sút trí tuệ) có thể xuất hiện. Phần lớn bệnh nhân không sống qua tuổi đôi mươi.

Một số người bệnh mắc dạng nhẹ khởi phát bệnh muộn hơn. Các vấn đề vận động ít nghiêm trọng và triệu chứng thường tiến triển chậm hơn so với dạng cổ điển. Bệnh nhân mắc dạng nhẹ thường có mái tóc thẳng, họ có thể sống đến tuổi trưởng thành.

Bệnh thần kinh sợi trục khổng lồ là bệnh di truyền hiếm gặp. Hiện nay, người ta chỉ ghi nhận chỉ ghi nhận khoảng 50 gia đình mắc bệnh trong y văn. Các chuyên gia tin rằng bệnh chưa được chẩn đoán đầy đủ vì các triệu chứng ban đầu giống với các bệnh phổ biến hơn tác động lên hệ thần kinh ngoại biên, chẳng hạn như bệnh Charcot-Marie-Tooth.

Bệnh thần kinh sợi trục khổng lồ bắt nguồn từ đột biến gen GAN. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra protein gigaxonin. Gigaxonin là một phần của hệ thống ubiquitin-proteasome. Hệ thống này có vai trò xác định và loại bỏ các protein dư thừa hoặc hư hỏng bên trong tế bào. Cụ thể, gigaxonin phân giải các sợi thần kinh (neurofilament)—thành phần cấu thành khung định hình kích thước và hình dạng của sợi trục.

Các đột biến gen GAN tạo ra một loại protein gigaxonin không ổn định, dễ bị phân hủy hơn bình thường nên lượng gigaxonin trong tế bào giảm đáng kể. Do đó, các sợi thần kinh không được hệ thống ubiquitin-proteasome phân giải, chúng tích tụ lại rồi tạo nên các sợi trục khổng lồ. Những sợi trục khổng lồ này không thể truyền tín hiệu đúng cách và dần suy thoái, từ đó các tế bào thần kinh dần chết đi, cuối cùng những dấu hiệu và triệu chứng của bệnh khởi phát.

Bệnh thần kinh sợi trục khổng lồ được chẩn đoán dựa trên các triệu chứng lâm sàng và những xét nghiệm chuyên sâu bao gồm đo tốc độ dẫn truyền thần kinh, chụp MRI não và sinh thiết dây thần kinh ngoại biên. Kết quả sinh thiết dây thần kinh ngoại biên cho thấy là sự hiện diện của các "sợi trục khổng lồ" do sợi thần kinh tích tụ.

Xét nghiệm di truyền tìm kiếm các bất thường trên gen GAN được ứng dụng nhằm xác nhận chẩn đoán. Đáng chú ý, kết quả sàng lọc đột biến âm tính trên vùng gen GAN mã hóa protein không loại trừ hoàn toàn khả năng mắc bệnh.

Phương pháp điều trị bệnh lí thần kinh sợi trục khổng lồ chủ yếu tập trung vào kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ. Các dịch vụ hỗ trợ dành cho người khiếm thị hoặc suy giảm khả năng vận động có thể hữu ích cho người bệnh mắc bệnh lí thần kinh sợi trục khổng lồ. Tư vấn di truyền rất cần thiết cho bệnh nhân và gia đình.

Bệnh thần kinh sợi trục khổng lồ di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là cả hai bản sao của gen trong mỗi tế bào đều mang đột biến. Cha mẹ của một cá nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường mỗi người mang một bản sao của gen bị đột biến, nhưng họ thường không có dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.

Bệnh thần kinh sợi trục khổng lồ di truyền lặn, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Để chủ động phòng ngừa, cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn cho tương lai của con. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì nếu có thành viên mắc bệnh. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh.

• GAN
• Giant axonal disease