Loạn dưỡng chất trắng nhược sắc

Cấu trúc của tế bào thần kinh có 3 phần gồm thân tế bào, sợi trục và sợi nhánh. Trong đó, sợi trục được myelin bao bọc xung quanh và tạo thành cấu trúc chất trắng.

Myelin là một loại chất béo-protein có nhiều chức năng quan trọng như:

• Cách điện giữa các sợi thần kinh
• Tăng tốc độ và hiệu quả dẫn truyền xung thần kinh
• Duy trì cường độ xung thần kinh khi chúng di chuyển trong sợi trục

Đối với người bệnh loạn dưỡng chất trắng nhược sắc, chất béo sulfatide tích tụ quá mức trong các tế bào sản xuất myelin. Chất béo này gây tổn thương myelin, dẫn đến não và hệ thần kinh thoái chức năng.

Người bệnh thường có các biểu hiện sau:

• Mất khả năng nhận biết cảm giác đau, nóng
• Giảm khả năng suy nghĩ, ghi nhớ
• Gặp khó khăn khi đi bộ, di chuyển, nói và nuốt
• Cứng, yếu hoặc tê cơ
• Mất chức năng bàng quang và ruột
• Bệnh lí về túi mật
• Mất thị lực, thính lực
• Động kinh
• Dễ thay đổi cảm xúc

Loạn dưỡng chất trắng nhược sắc có thể khởi phát vào nhiều thời điểm khác nhau trong đời. Mỗi thời điểm sẽ dẫn đến biểu hiện và tốc độ tiến triển bệnh khác nhau. Dựa vào yếu tố này, bệnh được phân loại bệnh thành 3 dạng.

Ảnh: Cấu trúc túi mật
Nguồn: Terese Winslow

Ước tính tỉ lệ mắc bệnh loạn dưỡng chất trắng nhược sắc trên toàn thế giới khoảng 1/40.000–160.000 người. Một số nhóm người có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, bao gồm người Do Thái di cư từ phía nam Ả Rập đến Israel (1/75 người), phụ nữ phía tây Navajo (1/2.500 người) và người Ả Rập tại Israel (1/1.800 người).

Đột biến gen ARSA gây ra bệnh loạn dưỡng chất trắng nhược sắc. Gen ARSA cung cấp hướng dẫn tạo ra enzyme arylsulfatase A có chức năng phân giải sulfatide trong lysosome. Lysosome phụ trách tái chế các thành phần trong tế bào. Hơn 110 đột biến gen ARSA làm giảm hoạt tính của arylsulfatase A và dẫn đến bệnh loạn dưỡng chất trắng nhược sắc.

Trong một số trường hợp, người bệnh mang đột biến gen PSAP. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra protein prosaposin—dạng tiền chất của 4 loại protein nhỏ hơn bao gồm saposin A, saposin B, saposin C và saposin D. Trong đó, saposin B hỗ trợ arylsulfatase A phân giải sulfatide. Một số đột biến gen PSAP gây thiếu protein saposin B, do đó quá trình phân giải sulfatide bị ảnh hưởng.

Khi quá trình phân giải sulfatide bị gián đoạn, chất béo tích tụ trong hệ thần kinh đến mức gây tổn thương tế bào sản xuất myelin. Do đó, người bệnh bị mất chất trắng trong não cũng như giảm chức năng của hệ thần kinh.

Loạn dưỡng chất trắng nhược sắc được chẩn đoán dựa vào biểu hiện lâm sàng, tiền sử bệnh cá nhân và gia đình, kết quả khám sức khoẻ cũng như một số xét nghiệm chuyên biệt.

Một số phương pháp xét nghiệm bao gồm:

• Xét nghiệm máu: phát hiện thiếu enzyme arylsulfatase A
• Xét nghiệm nước tiểu: kiểm tra lượng sulfatide
• Xét nghiệm di truyền: xác định đột biến gen ARSA và PSAP
• Đo điện cơ , nghiệm pháp dẫn truyền thần kinh: đo xung thần kinh, kiểm tra chức năng thần kinh cơ
• Chụp MRI: sử dụng từ trường mạnh và sóng âm nhằm quan sát cấu trúc não
• Kiểm tra tâm lí, nhận thức: đánh giá tâm lí, khả năng nhận thức và hành vi

Ảnh: Đo điện cơ
Nguồn: Cleveland Clinic

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn bệnh loạn dưỡng chất trắng nhược sắc. Các liệu pháp chủ yếu hạn chế tổn thương dây thần kinh, làm chậm quá trình tiến triển bệnh và phòng ngừa biến chứng. Bác sĩ chỉ định các biện pháp điều trị khác nhau tuỳ thuộc vào mức độ biểu hiện của mỗi bệnh nhân.

Những phương pháp sau có thể cải thiện triệu chứng:

• Dùng thuốc điều trị các vấn đề hành vi, động kinh, khó ngủ, cứng cơ, bệnh đường ruột, viêm và đau
• Trị liệu vật lí nhằm tăng cường độ dẻo dai của cơ, khớp và duy trì khả năng vận động
• Trị liệu hoạt động và trị liệu ngôn ngữ giúp cải thiện các chức năng khác của cơ thể
• Áp dụng chế độ ăn phù hợp
• Sử dụng thiết bị hỗ trợ ăn uống, đi lại và máy thở

Hiện nay, Cục quản lí Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kì (U.S. Food and Drug Administration - FDA) đã phê duyệt liệu pháp gen Lenmeldy trong điều trị loạn dưỡng chất trắng nhược sắc cho trẻ sơ sinh chưa khởi phát bệnh và trẻ vị thành niên chưa hoặc mới bắt đầu xuất hiện triệu chứng.

Đầu tiên, bác sĩ thu tế bào gốc tạo máu của bệnh nhân và bổ sung một đoạn gen ARSA có chức năng bình thường nhằm tạo ra nhiều bản sao khác. Sau đó, bác sĩ truyền tế bào đã biến đổi cho bệnh nhân nhằm cung cấp các tế bào tuỷ xương có khả năng sản xuất enzyme arylsulfatase A.

Loạn dưỡng chất trắng nhược sắc di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, bệnh chỉ biểu hiện khi có cả hai bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào. Bệnh nhân mắc bệnh di truyền gen lặn trên nhiễm sắc thể thường có bố và mẹ mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ ít khi biểu hiện triệu chứng bệnh.

Loạn dưỡng chất trắng nhược sắc di truyền lặn đột biến gen ARSA, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.

• ARSA deficiency
• Arylsulfatase A deficiency disease
• Cerebral sclerosis, diffuse, metachromatic form
• Cerebroside sulphatase deficiency disease
• Greenfield disease
• Metachromatic leukoencephalopathy
• MLD
• Sulfatide lipidosis
• Sulfatidosis