Hội chứng Rett do mất đoạn Xq28

Hội chứng Rett được phân thành hai dạng gồm điển hình và không điển hình. Trong đó, hội chứng Rett dạng điển hình thường gây ra nhiều triệu chứng nghiêm trọng hơn. Đột biến mất đoạn Xq28 gây ra cả hai dạng hội chứng Rett nhưng phần lớn bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng nhẹ hơn những trường hợp do đột biến trình tự gen MECP2.

Một số biểu hiện đặc trưng của hội chứng Rett bao gồm:

• Chậm phát triển thể chất, khả năng nói
• Giữ thăng bằng, vận động, phối hợp chuyển động kém
• Khó nhai hoặc nuốt
• Cơ yếu hoặc căng cứng
• Lặp lại một số hành động tay liên tục (vặn, bóp, vỗ tay)
• Khó ngủ
• Bệnh lí về đường tiêu hoá
• Thiểu năng trí tuệ
• Dễ cáu kỉnh
• Vẹo cột sống
• Khó thở
• Nhịp tim bất thường
• Co giật

Ngoài ra, đột biến mất đoạn Xq28 gây ra một số biểu hiện khác trong hội chứng Rett như:

• Trẻ sơ sinh nhẹ cân
• U mạch máu dưới da
• Đốm nâu trên da
• Thuỳ nhộng tiểu não phát triển không hoàn chỉnh
• Bệnh thận đa nang
• Xuất hiện lỗ thông bầu dục giữa hai tâm nhĩ
• Khuôn mặt dị biệt

Quá trình tiến triển bệnh bao gồm 4 giai đoạn:

• Khởi phát sớm (6–18 tháng tuổi): trẻ chậm phát triển nhẹ, giảm tương tác xã hội và ít hứng thú với môi trường xung quanh.
• Tiến triển nhanh (1–4 tuổi): trẻ mất khả năng giao tiếp, vận động; thường xuyên cử động tay bất thường và hô hấp không ổn định.
• Ổn định (2–10 tuổi): các triệu chứng dần ổn định nhưng trẻ vẫn khó vận động, giao tiếp và có thể co giật.
• Giảm vận động muộn (sau 10 tuổi): khả năng vận động giảm mạnh nhưng trẻ có thể cải thiện khả năng giao tiếp.

Hội chứng Rett phổ biến đối với nữ giới hơn nam giới. Uớc tính tỉ lệ bé gái mắc hội chứng Rett khoảng 1/10.000–20.000 trẻ. Hiện nay, người ta đã ghi nhận hơn 20 trường hợp mắc hội chứng này do mất đoạn Xq28.

Đột biến mất đoạn q28 trên nhánh dài của nhiễm sắc thể X làm mất nhiều gen khác nhau, trong đó mất đoạn MECP2 là nguyên nhân dẫn đến hội chứng Rett. Gen MECP2 cung cấp hướng dẫn tạo ra protein MeCP2 giữ vai trò điều hòa biểu hiện của nhiều gen thông qua phản ứng gắn gốc methyl (-CH3) trên mạch ADN. Trong não, protein MeCP2 tham gia duy trì liên kết giữa các tế bào thần kinh để hình thành synapse, do đó nó rất quan trọng với quá trình phát triển não. Đột biến liên quan đến gen MECP2 không chỉ làm gián đoạn hoạt động của tế bào thần kinh mà còn ảnh hưởng đến nhiều tế bào khác, chẳng hạn như tế bào nội mô trong mạch máu.

Đột biến mất đoạn trên nhiễm sắc thể có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như:

Bất thường trong quá trình tái tổ hợp tương đồng

Quá trình giảm phân tạo trứng hoặc tinh trùng trong các tế bào sinh dục của bố mẹ giữ vai trò quan trọng đối với quá trình hình thành bộ gen của thế hệ sau. Trước giảm phân, mỗi nhiễm sắc thể đơn nhân đôi tại kỳ trung gian, tạo thành nhiễm sắc thể kép gồm hai bản sao giống nhau và liên kết với nhau tại tâm động. Trong kỳ đầu của giảm phân I, các nhiễm sắc thể kép có thể tương tác nhằm trao đổi đoạn ADN. Nếu bất thường xảy ra trong giai đoạn này, một nhiễm sắc thể kép có thể chứa nhiều hơn một bản sao (đột biến lặp đoạn), trong khi nhiễm sắc thể còn lại mất bản sao tương ứng (đột biến mất đoạn). Khi trứng hoặc tinh trùng mang đột biến mất đoạn kết hợp với tinh trùng hoặc trứng bình thường, hợp tử hình thành sẽ mang đột biến mất đoạn.

Đứt gãy nhiễm sắc thể

Bức xạ ion, hóa chất độc hại, stress oxy hóa, tia UV hoặc virus có thể gây đứt gẫy nhiễm sắc thể dẫn đến đột biến mất đoạn.

Hội chứng Rett do mất đoạn Xq28 được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng kết hợp với các xét nghiệm di truyền.

Một số xét nghiệm di truyền nhằm phát hiện hội chứng bao gồm:

• Nhiễm sắc thể đồ (karyotype)
• Lai huỳnh quang tại chỗ (FISH)
• Lai so sánh bộ gene (CGH)
• Khuếch đại đầu dò phụ thuộc ligase (MLPA)
• Giải trình tự gen (Sanger sequencing)

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn hội chứng hội chứng Rett do mất đoạn Xq28. Các biện pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện chất lượng đời sống người bệnh.

Một số liệu pháp hỗ trợ bao gồm:

• Phẫu thuật điều trị các dị tật
• Sử dụng thuốc Trofinetide, thuốc chống động kinh, hỗ trợ giấc ngủ
• Vật lý trị liệu, trị liệu ngôn ngữ, hành vi
• Bổ sung lợi khuẩn, calcium carbonate, chất ức chế thụ thể histamine H2, vitamin D
• Tăng cường chất xơ trong chế độ ăn
• Đặt ống thở
• Phẫu thuật mở thông dạ dày
• Ứng dụng liệu pháp sóng xung kích liều thấp

Phần lớn các trường hợp mắc hội chứng hội chứng Rett do mất đoạn Xq28 bắt nguồn từ đột biến mới (de novo) xuất hiện trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc quá trình phát triển phôi sớm. Các trường hợp di truyền bệnh từ cha mẹ hiếm gặp hơn.

Hội chứng Rett do mất đoạn Xq28 bắt nguồn từ đột biến ngẫu nhiên trong quá trình tạo phôi, vì vậy tất cả thai phụ đều có nguy cơ mang thai bị bệnh. Do đó, các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Đồng thời, thai phụ cần theo dõi chặt chẽ thai kì bằng siêu âm và xét nghiệm sàng lọc như NIPT cũng như thăm khám định kì với bác sĩ sản khoa. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.

• Xq28 (MECP2) microdeletions
• Rett syndrome
• RTT
• Chromosome Xq28 microdeletion syndrome