Teo thần kinh thị giác di truyền Leber

Biểu hiện đầu tiên của teo thần kinh thị giác di truyền Leber bao gồm nhìn mờ, không rõ nét và cảm giác như có một lớp sương mù bao phủ làm cho tầm nhìn giảm độ trong suốt. Người bệnh bắt đầu xuất hiện các triệu chứng này tại một bên mắt hoặc đồng thời cả hai mắt. Nếu mất thị lực bắt đầu từ một bên mắt, bên còn lại sẽ bị tương tự sau vài tuần hoặc vài tháng.

Dây thần kinh thị giác bao gồm những tế bào truyền thông tin thị giác từ mắt đến não. Bởi vì dây thần kinh thị giác thoái hóa, người bệnh bị suy giảm thị lực. Theo thời gian, thị lực của người bệnh dần mất đi độ nhạy thị giác (độ sắc nét) và thị lực màu (nhận biết và phân biệt màu sắc). Chúng ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực trung tâm, do đó, bệnh nhân không thể thực hiện các hoạt động như đọc sách, lái xe và nhận dạng khuôn mặt. Trong một vài trường hợp, thị lực trung tâm của người bệnh có thể cải thiện nhưng đa số mất thị lực hoàn toàn.

Mất thị lực thường là triệu chứng duy nhất. Tuy nhiên, một số người bệnh xuất hiện thêm nhiều biểu hiện khác. Người ta phân loại những người này thuộc nhóm LHON cộng.

Các triệu chứng của người bệnh thuộc nhóm LHON cộng bao gồm:

• Rối loạn vận động
• Run
• Khuyết tật dẫn truyền tim

Một vài người bệnh có biểu hiện tương tự bệnh đa xơ cứng. Họ có các triệu chứng như yếu cơ, phối hợp vận động kém, tê liệt và nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Hiện nay, chưa có thống kê cụ thể tỉ lệ mắc bệnh teo thần kinh thị giác di truyền Leber trên toàn thế giới. Tại đông bắc nước Anh và Phần Lan, tỉ lệ mắc bệnh khoảng 1/30.000–50.000 người.

Đột biến gen MT-ND1, MT-ND4, MT-ND4L hoặc MT-ND6 gây ra bệnh teo thần kinh thị giác di truyền Leber. Những gen này hiện diện trong ADN ti thể. Ti thể là cấu trúc bên trong tế bào, chúng sử dụng oxy nhằm thực hiện quá trình phosphoryl hóa oxy hóa , qua đó năng lượng từ thức ăn được chuyển đổi thành dạng tế bào có thể sử dụng. Tuy phần lớn ADN được đóng gói trong nhiễm sắc thể và nằm trong nhân, ti thể cũng có một lượng nhỏ ADN của riêng mình (ADN ti thể).

Những gen trên đều cung cấp hướng dẫn tạo ra protein hoạt động trong ti thể. Chúng nắm trong phức hợp enzyme lớn trong ti thể; phức hợp này có chức năng chuyển đổi oxy, chất béo và đường đơn thành năng lượng. Đột biến các gen này khiến quá trình chuyển đổi năng lượng bị gián đoạn. Tuy nhiên, người ta chưa rõ đột biến gen gây thoái hóa tế bào trong dây thần kinh thị giác rồi dẫn đến suy giảm thị lực như thế nào.

Mặt khác, nhiều trường hợp người bệnh mang đột biến gen nhưng họ không biểu hiện bất kì dấu hiệu và triệu chứng nào của bệnh. Cụ thể, hơn 50% nam giới và 85% nữ giới mang đột biến gen không có triệu chứng suy giảm thị lực. Người ta nhận thấy các yếu tố môi trường như hút thuốc và sử dụng rượu liên quan đến khả năng biểu hiện triệu chứng của một người. Đồng thời, người ta đang tìm hiểu các đột biến gen bổ sung có góp phần gây ra biểu hiện mất thị lực cho người bệnh hay không.

Ảnh: Cấu trúc ADN
Nguồn: Terese Winslow LLC

Ảnh: Quá trình phosphoryl hóa oxy hóa và chuỗi chuyền điện tử
Nguồn: extender_01/Shutterstock.com

Teo thần kinh thị giác di truyền Leber được chẩn đoán thông qua kiểm tra thị lực. Ban đầu, người bệnh thường không biểu hiện tổn thương mắt hoặc dây thần kinh thị giác. Tổn thương sẽ trở nên rõ ràng hơn sau 6 tháng. Nếu có dấu hiện mắc bệnh, bệnh nhân được chỉ định thực hiện xét nghiệm di truyền nhằm xác định đột biến gen liên quan.

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn bệnh teo thần kinh thị giác di truyền Leber. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện thị lực cho người bệnh. Bác sĩ sẽ kê đơn thuốc idebenone—một dạng coenzyme Q10 tổng hợp. Hiện nay, liệu pháp gen đang được nghiên cứu nhằm ứng dụng trong điều trị bệnh.

Teo thần kinh thị giác di truyền Leber di truyền theo ti thể hay di truyền từ mẹ. Bởi vì tế bào trứng từ mẹ đóng góp ti thể cho phôi, trẻ có thể nhận đột biến ADN ti thể từ mẹ. Người nữ mang đột biến ADN ti thể sẽ di truyền đột biến cho tất cả con gái và con trai, tuy nhiên, nam giới mắc bệnh sẽ không di truyền đột biến cho con. Trong một số trường hợp hiếm gặp, bệnh không di truyền từ mẹ mà do đột biến mới xuất hiện trong ti thể.

Teo thần kinh thị giác di truyền Leber do đột biến ngẫu nhiên xảy ra trong quá trình tạo phôi, vì vậy tất cả thai phụ đều có nguy cơ mang thai bị bệnh. Do đó, sàng lọc phát hiện bệnh sớm vô cùng quan trọng và cần thiết. Sản phụ nên thăm khám và siêu âm định kì cũng như làm các xét nghiệm cần thiết như sàng lọc NIPT nhằm phát hiện sớm vấn đề có thể xảy ra với thai nhi.

• Hereditary optic neuroretinopathy
• Leber hereditary optic atrophy
• Leber optic atrophy
• Leber's hereditary optic neuropathy
• Leber's optic atrophy
• Leber's optic neuropathy
• LHON