Kém hấp thu folate di truyền

Trẻ sơ sinh mắc kém hấp thu folate di truyền thường có lượng folate trong cơ thể bình thường do nhận được vitamin từ mẹ qua nhau thai. Các dấu hiệu và triệu chứng lâm sàng thường khởi phát trong vài tháng đầu đời khi cơ thể không thể sử dụng nguồn folate từ thức ăn.

Trẻ sơ sinh mắc bệnh thường khó ăn uống, dễ bị tiêu chảy và viêm niêm mạc miệng. Nhóm trẻ này không tăng cân và chậm phát triển so với tiêu chuẩn bình thường. Đa số bệnh nhân phát triển thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ khi người bệnh có số lượng hồng cầu thấp (thiếu máu) và các hồng cầu còn lại có kích thước lớn hơn bình thường. Người mắc kém hấp thu folate di truyền cũng có thể bị giảm bạch cầu, từ đó làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Ngoài ra, một số bệnh nhân bị giảm tiểu cầu dẫn thường dễ bầm tím.

Nếu không được điều trị, người bệnh có thể phát triển các vấn đề thần kinh như chậm phát triển, thiểu năng trí tuệ, động kinh và khó phối hợp vận động (thất điều). Vôi hóa nội sọ cũng có thể xảy ra.

Đối với phụ nữ mang thai mắc bệnh kém hấp thu folate di truyền, bổ sung vitamin không làm tăng nguy cơ sinh con bị dị tật bẩm sinh do thiếu folate (như tật nứt đốt sống hoặc thai vô sọ).

Hiện nay, tỉ lệ mắc rối loạn hấp thu folate di truyền vẫn chưa được xác định. Trên toàn thế giới, chỉ có khoảng 60 trường hợp được ghi nhận. Các nhà nghiên cứu cho rằng có thể còn nhiều trẻ sơ sinh mắc bệnh này nhưng không được phát hiện hoặc điều trị kịp thời, chủ yếu tại những khu vực thiếu điều kiện chăm sóc y tế tiên tiến.

Kém hấp thu folate di truyền bắt nguồn từ các đột biến gen SLC46A1. Gen SLC46A1 cung cấp hướng dẫn tổng hợp protein vận chuyển folate proton-coupled (PCFT). Protein này nằm trên màng tế bào với nhiệm vụ hỗ trợ vận chuyển folate vào bên trong tế bào. PCFT chủ yếu hiện diện trong các tế bào lót thành ruột non nhằm vận chuyển folate hấp thụ từ thức ăn vào tế bào ruột non. Ngoài ra, PCFT còn có mặt trong não để tham gia vận chuyển folate giữa não và dịch não tủy.

Các đột biến gen SLC46A1 dẫn đến giảm sản xuất hoặc mất hoạt tính protein PCFT. Trong một số trường hợp, protein bất thường thậm chí không xuất hiện trên màng tế bào. Khi thiếu PCFT chức năng, tế bào ruột non không thể hấp thụ folate từ thực phẩm và tế bào não không thể vận chuyển folate vào dịch não tủy. Tình trạng thiếu này dẫn đến các rối loạn tiêu hóa, thần kinh cùng những dấu hiệu lâm sàng khác của bệnh.

Kém hấp thu folate di truyền được chẩn đoán dựa trên các dấu hiệu lâm sàng và cận lâm sàng. Bệnh được xác định thông qua tình trạng kém hấp thu folate đường uống (ngay cả sau khi điều chỉnh nồng độ folate huyết thanh) và nồng độ folate dịch não tủy thấp (0–1.5nM). Ngoài ra, sinh thiết tủy xương có thể xác nhận sự hiện diện của thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ. Nhằm khẳng định chẩn đoán, bác sĩ cho bệnh nhân làm xét nghiệm giải trình tự vùng mã hóa của gen SLC46A1 để phát hiện các đột biến gây bệnh.

Nhằm điều trị kém hấp thu folate di truyền, bệnh nhân có thể sử dụng các loại folate dạng khử như 5-formyltetrahydrofolate (đường uống hoặc tiêm) và L-5-methyltetrahydrofolate (đường uống). Liều lượng cần được theo dõi và điều chỉnh theo từng bệnh nhân nhằm duy trì nồng độ folate trong dịch não tủy đạt mức bình thường, khoảng 100 nM đối với trẻ sơ sinh đến 2 tuổi.

Axit folic không được khuyến cáo sử dụng bởi vì nó có khả năng liên kết với thụ thể folate để ngăn cản quá trình vận chuyển folate trong cơ thể. Trong những trường hợp thiếu máu nghiêm trọng, bệnh nhân có thể cần truyền máu.

Nếu được điều trị sớm bằng folate dạng khử trước khi các triệu chứng xuất hiện, bệnh nhân có thể phòng tránh được các hậu quả chuyển hóa. Ngoài ra, bệnh nhân cần làm xét nghiệm máu định kì để theo dõi công thức máu toàn bộ, nồng độ folate và homocysteine trong huyết thanh, dịch não tủy, cũng như nồng độ immunoglobulin huyết thanh.

Kém hấp thu folate di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là cả hai bản sao của gen trong mỗi tế bào đều mang đột biến. Cha mẹ của một cá nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường mỗi người mang một bản sao của gen bị đột biến, nhưng họ thường không có dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.

Bởi vì kém hấp thu folate di truyền lặn, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Để chủ động phòng ngừa, cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn cho tương lai của con. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì nếu có thành viên mắc bệnh. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền đảm bảo sinh con khỏe mạnh.

• Congenital defect of folate absorption
• Congenital folate malabsorption
• Folic acid transport defect