Thiếu vận chuyển folate não

Khi còn nhỏ, trẻ mắc bệnh thiếu vận chuyển folate não phát triển bình thường cho đến 2 tuổi, trẻ bắt đầu mất khả năng vận động và trí tuệ đã có trước đó. Một số trường hợp, người bệnh cần sử dụng xe lăn để hỗ trợ di chuyển.

Trẻ có các biểu hiện như:

• Thiểu năng trí tuệ
• Nói chuyện khó khăn
• Động kinh

Đồng thời, người bệnh mắc chứng loạn dưỡng chất trắng—não mất một loại mô là chất trắng. Chất trắng bao gồm các sợi thần kinh được bao phủ bằng myelin, chúng có chức năng thúc đẩy nhanh quá trình truyền các xung thần kinh. Đối với người bệnh thiếu vận chuyển folate não, loạn dưỡng chất trắng góp phần gây ra các vấn đề thần kinh. Nếu không được điều trị kịp thời, các triệu chứng này sẽ trở nên nghiêm trọng hơn theo thời gian.

Hiện nay, người ta chưa xác định được tỉ lệ mắc bệnh thiếu vận chuyển folate não. Chưa đến 20 ca bệnh đã được ghi nhận trong các tài liệu y khoa.

Đột biến gen FOLR1 gây ra bệnh thiếu vận chuyển folate não. Gen FOLR1 cung cấp hướng dẫn tạo ra protein thụ thể folate alpha. Protein này hiện diện trong màng tế bào, chúng liên kết với folate để vận chuyển vitamin vào tế bào. Trong não, protein này được sản xuất với số lượng nhiều nhất, đặc biệt tại đám rối màng đệm—vùng có chức năng giải phóng dịch não tủy để bảo vệ não và tủy sống.

Protein thụ thể folate alpha tham gia vào quá trình vận chuyển folate từ máu vào tế bào não. Protein này vận chuyển folate đi qua đám rối màng đệm, vào dịch não tủy rồi cuối cùng đến não. Sau đó, folate sẽ tham gia vào quá trình tạo ra myelin và chất dẫn truyền thần kinh trong não. Cả hai chất này đều nắm vai trò quan trọng đối với hoạt động truyền tín hiệu trong hệ thần kinh.

Ngoài ra, folate còn nhiều chức năng khác như tham gia vào quá trình sao chép và sửa chữa ADN, điều hòa hoạt động gen và sản xuất protein.

Đột biến gen FOLR1 làm giảm số lượng protein hoặc tạo ra protein sai hỏng chức năng. Vì vậy, folate từ máu không được vận chuyển vào dịch não tủy. Khi não không có folate, nhiều quá trình trong não bị gián đoạn dẫn đến các triệu chứng thần kinh điển hình của người bệnh.

Các triệu chứng của thiếu vận chuyển folate não như hạ huyết áp, mất điều hòa, đi lại không vững và chu vi đầu nhỏ được xác định thông qua các bài kiểm tra thần kinh. Bác sĩ có thể chẩn đoán bệnh thiếu vận chuyển folate não bằng cách chọc dò tủy sống để đo nồng độ 5MTHF trong dịch não tủy. Bên cạnh đó, chẩn đoán hình ảnh bằng chụp MRI não giúp bác sĩ quan sát vùng chất trắng dưới vỏ não người bệnh có đều hay không.

Đồng thời, bác sĩ có thể chỉ định người bệnh thực hiện các xét nghiệm như:

• Điện não đồ
• Kiểm tra thính giác và nhãn khoa

Người bệnh cũng cần thực hiện xét nghiệm di truyền để kiểm tra đột biến gen FOLR1 hoặc xét nghiệm hai loại tự kháng thể FRA để xác định xem các tự kháng thể này có phải là nguyên nhân bệnh hay không.

Thiếu vận chuyển folate não có thể được điều trị bằng canxi leucovorin đường uống. Phương pháp này được chứng minh có hiệu quả cải thiện triệu chứng và ổn định mức 5MTHF trong dịch não tủy. Tuy nhiên, kết quả còn phụ thuộc vào độ tuổi bắt đầu điều trị. Nếu trẻ tiến hành điều trị sớm, hiệu quả sẽ tốt hơn.

Ngoài ra, chế độ ăn kiêng sữa kết hợp với bổ sung canxi leucovorin có thể cải thiện các triệu chứng của bệnh. Nếu được áp dụng chế độ trong giai đoạn đầu khới phát, liệu pháp sẽ mang lại hiệu quả cao. Người ta chưa ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào trong quá trình điều trị bằng canxi leucovorin.

Người bệnh không được khuyến cáo điều trị bằng axit folic vì chất này có thể gây ra tác dụng phụ như động kinh.

Thiếu vận chuyển folate não di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, bệnh chỉ biểu hiện khi có cả hai bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào. Bệnh nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường sẽ có bố và mẹ mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ ít khi biểu hiện triệu chứng bệnh.

Thiếu vận chuyển folate não di truyền lặn do đột biến gen FOLR1, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ.

• Cerebral folate deficiency syndrome
• Cerebral folate transport deficiency
• FOLR1 deficiency
• Neurodegeneration due to cerebral folate transport deficiency