Phenylketon niệu (PKU)

Những dấu hiệu và triệu chứng của PKU đa dạng từ nhẹ đến nặng. Dạng nghiêm trọng nhất là PKU cổ điển, trẻ sơ sinh biểu hiện vẫn bình thường cho đến khi được vài tháng tuổi. Nếu không được điều trị, trẻ sẽ bị thiểu năng trí tuệ vĩnh viễn, co giật, chậm phát triển và các vấn đề hành vi, cơ thể có mùi như mốc hoặc giống mùi chuột do chứa quá nhiều phenelalanine. Trẻ bị PKU dạng cổ điển có da và tóc mỏng hơn so với các thành viên trong gia đình và cũng dễ bị chàm.

Các dạng ít nguy hiểm hơn của tình trạng này được gọi là biến thể PKU và hyperphenulalaninemia non-PKU có ít rủi ro tổn thương não hơn. Người có biểu hiện rất nhẹ có thể không cần điều trị mà phải tuân theo chế độ ăn có ít phenylalanine.

Những trẻ có mẹ bị PKU nhưng không tuân theo chế độ ăn ít phenylalanine sẽ có nguy cơ bị thiểu năng trí tuệ cao bởi vì đã tiếp xúc với nồng độ phenylalanine rất cao trước khi chào đời. Trẻ sinh ra nhẹ cân và phát triển chậm hơn so với những đứa trẻ khác. Một số vấn đề nghiêm trọng cần can thiệp y tế như dị tật tim, đầu nhỏ bất thường và các vấn đề hành vi. Những phụ nữ bị PKU và không tuân theo chế độ ăn kiểm soát nồng độ phenylalanine sẽ bị gia tăng nguy cơ sẩy thai.

Tỉ lệ xuất hiện các ca PKU khác nhau tùy thuộc vào các nhóm dân tộc và các khu vực địa lý trên toàn thế giới. Tại Mỹ, tỉ lệ bị mắc PKU đối với trẻ mới sinh rơi vào khoảng 1/10.000 đến 1/15.000. Đa phần những ca bị PKU được phát hiện sớm sau khi sinh bằng xét nghiệm sàng lọc sơ sinh và được điều trị ngay. Vì vậy, những dấu hiệu và triệu chứng của PKU cổ điển thường hiếm thấy.

Gen PAH mang thông tin tổng hợp nên enzyme phenylalanine hydroxylase có chức năng chuyển đổi axit amin phenylalanine thành những hợp chất quan trọng khác trong cơ thể. Đột biến gen làm giảm hoạt động của phenylalanine hydroxylase, nên phenylalanine trong thức ăn không được xử lý hiệu quả. Cuối cùng, phenylalanine tồn đọng đến mức gây độc trong máu và các mô. Bởi vì những tế bào thần kinh trong não đặc biệt nhạy cảm với nồng độ phenylalaine cao, nên phenylalaine ứ đọng làm tổn hại não.

PKU cổ điển là dạng nghiêm trọng nhất, bệnh xuất hiện khi phenylalanine hydroxylas giảm mạnh hoạt động hoặc hoàn toàn không hoạt động. Người bị PKU cổ điển không được chữa trị có nồng độ phenylalanine cao đến mức não bị tổn thương và gặp những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng khác. Các đột biến gen PAH làm mất đi một số chức năng của enzyme nhưng không mất hoàn toàn, từ đó tạo ra những biến thể phenylketon niệu khác nhẹ hơn như biến thể PKU hoặc hyperphenylalaninemia non-PKU.

Trong vòng 48 giờ sau khi sinh, trẻ được lấy máu gót chân để thực hiện sàng lọc sơ sinh nhằm phát hiện phenylketon niệu và các rối loạn khác.

Nếu kết quả sàng lọc sơ sinh cho thấy nguy cơ cao phenylketon niệu, bác sĩ sẽ cho em bé làm thêm xét nghiệm để làm rõ. Điều quan trọng cần lưu ý là kết quả sàng lọc nguy cơ cao không đồng nghĩa với kết luận em bé mắc bệnh. Kết quả nguy cơ cao có thể do mẫu máu ban đầu được thu quá ít hoặc quá sớm. Tuy nhiên, cha mẹ nên nhớ đưa trẻ tái khám theo đúng lịch hẹn để làm xét nghiệm xác nhận. Nếu không được điều trị, phenylketon niệu có thể ảnh hưởng sức khỏe của trẻ rõ rệt ngay sau khi sinh, xét nghiệm tiếp theo phải được tiến hành càng sớm càng tốt để xác định xem liệu trẻ có mắc bệnh hay không.

Xét nghiệm tiếp theo bao gồm kiểm tra mẫu nước tiểu và máu của bé để đo lường nồng độ axit và chất độc có hại. Một số axit và độc tố tích tụ trong cơ thể khi trẻ mắc bệnh thiếu axit amin, vì vậy bác sĩ có thể dựa vào nồng độ các chất này để xác định xem bé có mắc bệnh hay không. Lượng phenylalanine cao trong máu có thể cho biết bé bị phenylketon niệu.

Một số xét nghiệm khác có thể được thực hiện để củng cố thêm cho kết quả ban đầu, bao gồm chẩn đoán di truyền để kiểm tra đột biến gen PAH.

Người bị PKU cần phải tuân theo chế độ ăn hạn chế phenylalanine. Những trẻ bị PKU có thể bú sữa mẹ hoặc thực phẩm theo công thức đặc biệt là Lafenalac. Khi trẻ lớn hơn và có thể ăn được những thực phẩm cứng, cần hạn chế những thực phẩm chứa nhiều protein bao gồm:

• Trứng
• Phô mai
• Quả hạch
• Sữa
• Đậu
• Thịt gà
• Thịt bò
• Thịt heo
• Cá

Chuyên gia dinh dưỡng sẽ thiết lập chế độ dinh dưỡng có lượng phenylalanine phù hợp cho người bệnh phenylketon niệu.

Bảng-1. Bảng PHE, TYR và protein cho bệnh nhân phenylketon niệu

Để đảm bảo đủ protein cần thiết, trẻ cần tiêu thụ các thực phẩm theo công thức PKU có chứa tất cả các protein cơ thể cần ngoại trừ phenylalanine.

Phenylketon niệu (PKU) được di truyền theo gen lặn, nên cần có cả 2 bản sao của gen này đều bị đột biến trong mỗi tế bào. Cả cha và mẹ của người bệnh đều mang một bản sao bị đột biến của gen này và đều truyền lại cho con, nhưng họ thường không có các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.

Phenylketon niệu (PKU) di truyền theo cơ chế gen lặn nên rất khó phát hiện bệnh trong những người thể mang vì gần như họ không có biểu hiện rõ ràng, đến khi có con mới biết được thì đã quá muộn. Do đó, các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần làm xét nghiệm gen lặn để sàng lọc bệnh Phenylketon niệu nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh và lành lặn.

• Bệnh Folling
• Bệnh thiếu hụt PAH
• Thiếu hụt Phenylalanine Hydroxylase
• PKU