Hội chứng lặp 17p13.3 (17p13.3 duplication syndrome) là bệnh di truyền hiếm gặp, xảy ra khi số lượng bản sao của vùng 17p13.3 trên nhánh ngắn của nhiễm sắc thể 17 tăng gấp đôi. Hội chứng này ảnh hưởng nghiêm trọng đến trí não và hành vi của trẻ. Các biểu hiện đặc trưng bao gồm ngoại hình dị biệt và hệ thần kinh chậm phát triển.
Biểu hiện lâm sàng
Mỗi bệnh nhân phát triển các triệu chứng với mức độ nghiêm trọng khác nhau, phụ thuộc vào kích thước và vị trí của đoạn nhiễm sắc thể lặp. Trong gia đình, bố mẹ mang bệnh có thể biểu hiện triệu chứng nhẹ hơn con cái của họ.
Khuôn mặt dị biệt
Bệnh nhân có những đặc điểm dị biệt trên khuôn mặt như:
- Đầu nhỏ
- Mặt dài
- Miệng nhỏ
- Hô hàm dưới
- Cằm nhọn
- Hở hàm ếch
Nguồn: Centers for Disease Control and Prevention
Bệnh lí thần kinh
Hội chứng dẫn đến một số bất thường về não bộ và hành vi như:
- Chậm phát triển thần kinh
- Giãn não thất
- Thiểu sản thùy nhộng tiểu não
- Thiểu sản thể chai
- Rối loạn phổ tự kỷ
- Chậm nói
- Co giật
- Thiểu năng trí tuệ
- Tăng cảm giác thèm ăn
- Hành vi hung hăng
- Giảm khả năng vận động
Nguồn: Sonobee Ultrasound
Nguồn: Flintrehab.
Nguồn: Medbullets
Dị tật cơ thể
Hội chứng ảnh hưởng đến quá trình phát triển của trẻ từ trong bụng mẹ, dẫn đến các dị tật như:
- Giảm trương lực cơ
- Dị tật chẻ tay/chân, thiếu xương dài
- Thoát vị rốn, bẹn
- Trật khớp hông
- Vẹo cột sống
- Thận đa nang
- Giãn bể thận
- Xơ hóa nội mạc tim
Nguồn: University of Manitoba
Nguồn: Cleveland Clinic
Nguồn: Blamb/Shutterstock.com
Nguồn: Cleveland Clinic
Nguồn: Mater Hospital
Triệu chứng khác
Bệnh nhân có thể biểu hiện một số triệu chứng khác như trào ngược thực quản, nhiễm trùng tai tái phát và béo phì.
Độ phổ biến
Hội chứng lặp đoạn 17p13.3 rất hiếm gặp. Hiện nay, người ta chỉ mới ghi nhận khoảng 50 trường hợp mắc bệnh. Ước tính tỉ lệ mắc hội chứng này trên toàn thế giới chưa đến 1/1.000.000 trẻ.
Nguyên nhân
Phần lớn các trường hợp mắc hội chứng lặp đoạn 17p13.3 do hai bản sao của các gen YWHAE, CRK hoặc LIS1 trên cánh ngắn của nhiễm sắc thể số 17 gây ra.
Những gen này tham gia vào nhiều quá trình quan trọng trong giai đoạn phát triển hệ thần kinh như:
- Gen YWHAE: cung cấp hướng dẫn tạo protein 14-3-3Ɛ, kích thích sợi trục thần kinh phát triển và kiểm soát quá trình di động của tế bào thần kinh.
- Gen LIS1: cung cấp hướng dẫn tạo protein LIS1, tham gia vào quá trình phân chia và di động của tế bào thần kinh.
- Gen CRK: cung cấp hướng dẫn tạo protein truyền tín hiệu, giúp điều hòa nhiều hoạt động của tế bào thông qua con đường kinase tyrosine.
Nguồn: BrainFacts.org
Mỗi nhiễm sắc thể của tế bào bình thường có một bản sao của gen. Đột biến lặp đoạn làm tăng số lượng bản sao gen, do đó ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của tế bào, dẫn đến các bệnh lí di truyền.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Chẩn đoán
Hội chứng lặp đoạn 17p13.3 được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng, tiền sử bệnh cá nhân và gia đình cũng như các xét nghiệm di truyền.
Một số xét nghiệm di truyền nhằm phát hiện hội chứng bao gồm:
- Nhiễm sắc thể đồ (karyotype) và lai huỳnh quang tại chỗ (FISH): phân tích chiều dài nhiễm sắc thể và vị trí xảy ra đột biến trên nhiễm sắc thể
- Lai so sánh bộ gene dựa trên microarray (aCGH): phát hiện vị trí và bất thường về số lượng bản sao của gen
- Phương pháp SNP array: phát hiện số lượng bản sao bất thường trên gen
- Giải trình tự toàn bộ exome: xác định chính xác đột biến gen trên nhiễm sắc thể
Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh như MRI nhằm phát hiện các dị tật não liên quan đến hội chứng lặp đoạn 17p13.3.
Điều trị
Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn hội chứng lặp đoạn 17q13.3. Các biện pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện chất lượng đời sống người bệnh.
Một số liệu pháp hỗ trợ bao gồm:
- Vật lý trị liệu
- Trị liệu ngôn ngữ, hành vi
- Phẫu thuật điều trị các dị tật
Dạng di truyền
Hội chứng lặp đoạn nhiễm sắc thể 17p13.3 di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, một bản sao của gen trong mỗi tế bào đủ để gây ra bệnh. Người bệnh thường được di truyền từ cha hoặc mẹ mắc bệnh. Một số ít trường hợp là do đột biến mới (de novo) xuất hiện trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc quá trình phát triển phôi sớm.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Hội chứng lặp đoạn nhiễm sắc thể 17p13.3 di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nếu cha hoặc mẹ mắc bệnh, con sinh ra sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ nếu có thành viên mắc bệnh. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền đảm bảo sinh con khỏe mạnh.
Các tên gọi khác
- Dup(17)(p13.3)
- Trisomy 17p13.3
- Chromosome 17p13.3 duplication syndrome
- 17p13.3 microduplication syndrome
- Chromosome 17p13.3, telomeric, duplication syndrome
References
- Wiley Online Library. The duplication 17p13.3 phenotype: Analysis of 21 families delineates developmental, behavioral and brain abnormalities, and rare variant phenotypes. Retrieved May 28, 2025 from https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5517092/
- Orphanet. 17p13.3 microduplication syndrome. Retrieved May 28, 2025 from https://www.orpha.net/en/disease/detail/217385
- Genetic and Rare Diseases Information Center. Chromosome 17p13.3 duplication syndrome. Retrieved May 28, 2025 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/17122/chromosome-17p133-duplication-syndrome
- Simons Searchlight. 17p13.3 Duplication. Retrieved May 28, 2025 from https://www.simonssearchlight.org/research/what-we-study/17p13-3-duplication/
- BMC Medical Genomics. Deep clinical and genetic analysis of 17p13.3 region: 38 pediatric patients diagnosed using next-generation sequencing and literature review. Retrieved May 28, 2025 from https://bmcmedgenomics.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12920-025-02155-y
