Thiếu lyase adenylosuccinate

Thiếu lyase adenylosuccine là bệnh hiếm gặp. Hiện nay, người ta mới ghi nhận chưa đến 100 trường hợp mắc bệnh trên toàn thế giới. Thiếu lyase adenylosuccine phổ biến nhất tại Hà Lan và Bỉ.

Đột biến gen ADSL gây ra thiếu lyase adenylosuccine. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra enzyme adenylosuccinate lyase cho quy trình sản xuất nucleotide purine. Nucleotide này là đơn vị cấu tạo nên chuỗi ADN, ARN và ATP—phân tử cung cấp năng lượng trong tế bào.

Enzyme adenylosuccinate lyase tham gia vào hai phản ứng bao gồm:

• Phản ứng chuyển hóa phân tử succinylaminoimidazole carboxamide ribotide (SAICAR) thành aminoimidazole carboxamide ribotide (AICAR)
• Phản ứng chuyển hóa succinylaminoimidazole monophosphate (SAMP) thành adenosine monophosphate (AMP)

Gen ADSL đột biến làm thay đổi thành phần axit amin trong enzyme adenylosuccinate lyase, nên enzyme giảm hoạt động chức năng. Do đó, SAICAR và SAMP tích tụ. Cơ thể sẽ chuyển đổi hai chất này thông qua phản ứng khác với succinylaminoimidazole carboxamide riboside (SAICAr) và succnyladenosine (S-Ado).

Tuy nhiên, SAICAr và S-Ado là hai chất độc hại, chúng khiến mô não bị tổn thường và các vấn đề liên quan đến hệ thần kinh phát sinh. Lượng SAICAr so với S-Ado phản ánh mức độ nghiêm trọng của bệnh thiếu lyase adenylosuccine. Nếu nồng độ SAICAr nhiều hơn S-Ado, người bệnh gặp vấn đề với não và chậm phát triển tâm thần vận động nghiêm trọng.

Ảnh: Axit amin
Nguồn: Darryl Leja, NHGRI

Thiếu lyase adenylosuccine được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng như co giật, chậm phát triển, yếu cơ và hành vi tự kỷ. Mặt khác, bệnh được chẩn đoán thông qua xét nghiệm succinylaminoimidazole carboxamide riboside (SAICAr) và succanyladenosine (S-Ado) trong dịch cơ thể (huyết tương, nước tiểu và dịch não tủy). Đối với người bình thường, dịch cơ thể sẽ không có hai chất này.

Ngoài ra, người bệnh có thể thực hiện xét nghiệm di truyền nhằm phát hiện đột biến gen ADSL, từ đó kết quả chẩn đoán được xác nhận. Trường hợp gia đình có người mắc bệnh hoặc cha mẹ đều mang gen gây bệnh, cá nhân nên thực hiện xét nghiệm sàng lọc trước sinh và xét nghiệm chẩn đoán trước sinh cho trẻ.

Xét nghiệm chẩn đoán trước sinh bao gồm:

• Chọc ối
• Sinh thiết gai nhau (CVS)

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn bệnh thiếu lyase adenylosuccine. Các liệu pháp chủ yếu giảm nhẹ triệu chứng và kiểm soát những cơn động kinh.

Một số loại thuốc điều trị thiếu enzyme adenylosuccine lyase gồm:

• D-ribose
• Uridine
• S-adenosyl-1-methionine

Ngoài ra, người bệnh cần kết hợp sử dụng với những loại thuốc chống co giật để điều trị động kinh như:

• Axit valproic
• Phenobarbital
• Carbamazepine
• Topiramate
• Levetiracetam
• Phenytoin
• Clobazam

Thiếu lyase adenylosuccine di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, bệnh chỉ biểu hiện khi có cả hai bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào. Bệnh nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường sẽ có bố và mẹ mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ ít khi biểu hiện triệu chứng bệnh.

Thiếu lyase adenylosuccine di truyền lặn do đột biến gen ADSL, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Để chủ động phòng ngừa, cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ.

• Adenylosuccinase deficiency
• ADSL deficiency
• Succinylpurinemic autism