Thiểu năng trí tuệ liên quan SYNGAP1

Thiểu năng trí tuệ liên quan đến SYNGAP1 là bệnh thần kinh đặc trưng bởi triệu chứng thiểu năng trí tuệ từ trung bình đến nặng, biểu hiện rõ trong khoảng 1-4 tuổi. Đặc điểm ban đầu thường bao gồm yếu cơ nhẹ và chậm phát triển toàn diện. Từ tháng thứ 10, trẻ bắt đầu tập đi nhưng tiến bộ chậm dần. Khả năng phát triển ngôn ngữ suy giảm, trẻ chỉ nói câu ngắn đơn giản, biệt lập hoặc không nói được. Một số trường hợp khác, trẻ khó phối hợp các động tác vùng miệng (rối loạn vận động vùng miệng) dẫn đến chảy nước dãi và khó ăn uống. Trẻ có hành vi bất thường như kém tập trung, hung hăng, tâm trạng bất thường và kém linh hoạt.

Khoảng ⅔ trẻ em thiểu năng trí tuệ do đột biến gen SYNGAP1 mắc chứng động kinh đặc trưng bởi nhiều loại co giật gồm mất ý thức, rung giật cơ (co giật ngắn, một nhóm cơ không tự chủ được), co giật tăng trương lực toàn thân (cơn co giật lớn). Các cơn co giật thường xảy ra ở trẻ dưới 3 tuổi. Hầu hết cơn co giật ở trẻ em được kiểm soát tốt nhờ dùng thuốc chống động kinh.

Trẻ mắc bệnh vẫn phát triển và lớn lên bình thường. Một số trẻ có thể phát triển dị tật đầu nhỏ . Triệu chứng này không liên quan đến mức độ suy giảm nhận thức. Một tỷ lệ nhỏ người bệnh mất kỹ năng mà họ đã có (phát triển hồi quy).

Thiểu năng trí tuệ liên quan đến SYNGAP1 xảy ra ở cả nam và nữ. Người ta ước tính 1-2% dân số mắc bệnh.

Thiểu năng trí tuệ liên quan đến SYNGAP1 do đột biến gen SYNGAP1. Gen cung cấp hướng dẫn tạo ra protein gọi là SynGAP có vai trò quan trọng đối với các tế bào thần kinh trong não. Protein SynGAP điều chỉnh sự thích ứng của khe synapse. Chức năng của protein này đặc biệt quan trọng trong giai đoạn phát triển trí não ban đầu, ảnh hưởng đến khả năng nhận thức trong tương lai.

Đột biến gen SYNGAP1 dẫn đến sản xuất protein SynGAP mất chức năng khiến protein giảm hoạt động trong tế bào. Một số trường hợp, protein SynGAP giảm hoạt động làm thúc đẩy các khớp thần kinh phát triển quá sớm. Những bất thường này làm gián đoạn quá trình thay đổi khớp thần kinh trong não (nền tảng cho lha3 năng học tập và ghi nhớ), từ đó dẫn đến suy giảm nhận thức và các vấn đề thần kinh đặc trưng khác của thiểu năng trí tuệ liên quan SYNGAP1.

Kết hợp biểu hiện triệu chứng động kinh cùng với xét nghiệm hình ảnh (điện não đồ) giúp hỗ trợ trong quá trình chẩn đoán.

Triệu chứng bệnh thiểu năng trí tuệ do SYNGAP1 có thể trùng lặp với triệu chứng của một số bệnh động kinh khác. Do đó, người bệnh cần thực hiện xét nghiệm di truyền phân tử xác định biến thể gây bệnh dị hợp tử trong SYNGAP1 (~89%) hoặc đột biến mất đoạn 6p21.3 (~11%).

Hiện nay, chưa có phác đồ điều trị tiêu chuẩn cho bệnh thiểu năng trí tuệ liên quan đến SYNGAP1, chủ yếu hướng đến điều trị triệu chứng cụ thể ở từng cá nhân nhằm giảm các biến chứng về sau.

Đối với triệu chứng rối loạn chức năng vận động, người bệnh được khuyến khích điều trị bằng vật lý trị liệu nhằm tối đa hoá khả năng vận động và giảm nguy cơ biến chứng chỉnh hình khởi phát sau này (ví dụ: co cứng, cong vẹo cột sống, trật khớp háng). Có thể sử dụng thiết bị y tế nếu cần (ví dụ: xe lặn, khung tập đi,..). Nhiều người bệnh gặp khó khăn với kỹ năng vận động tinh như mặc quần áo, viết, cầm nắm cần được hỗ trợ bởi chuyên gia điều trị .

Thiểu năng trí tuệ liên quan SYNGAP1 di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, một bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào đủ gây ra bệnh.

Hầu hết các trường hợp mắc bệnh do đột biến gen mới và xảy ra người không có tiền sử bệnh trong gia đình họ.

Hiện nay chưa có phương pháp phòng ngừa thiểu năng trí tuệ liên quan SYNGAP1. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn di truyền nếu gia đình có tiền sử bệnh.

Nếu một người bị thiểu năng trí tuệ liên quan SYNGAP1, khi sinh con sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD.

Trường hợp mắc bệnh do đột biến mới (de novo) xảy ra trong quá trình tạo phôi, các cặp vợ chồng trong thời gian mang thai nên chủ động làm xét nghiệm sàng lọc thai NIPT ihope sớm ngay từ tuần thứ 9 để phát hiện thiểu năng trí tuệ liên quan SYNGAP1 ở thai nhi.

• Mental retardation, autosomal dominant 5
• MRD5