Bệnh amyloidosis

Bệnh amyloidosis ảnh hưởng đến nhiều hệ cơ quan trong cơ thể bao gồm:

Khoảng 4.000 trường hợp mắc bệnh amyloidosis dạng AL được ghi nhận tại Mỹ hằng năm. Trong đó, 60% bệnh nhân là nam giới. Mặc dù bệnh có thể xảy ra từ độ tuổi 20 nhưng phần lớn bệnh nhân thuộc nhóm 50–65 tuổi.

Ước tính khoảng 5% người mắc amyloidosis dạng AA có liên quan đến những bệnh viêm và nhiễm trùng mãn tính.

Amyloidosis ATTR di truyền xảy ra với tỉ lệ 1/100.000 và 1/25 đối với người da trắng tại Mỹ và người Mỹ gốc Phi. Dạng này cũng phổ biến tại nhiều quốc gia khác như Bồ Đào Nha, Thụy Điển, Nhật Bản, Ireland, Tây Ban Nha, Pháp, Phần Lan, Đức và Hy Lạp.

Trong quá trình tổng hợp protein, các chuỗi axit amin cần gấp cuộn thành cấu trúc 3D nhằm hoàn chỉnh chức năng của chúng. Bệnh amyloidosis xảy ra khi một số protein trong cơ thể gấp cuộn sai. Khi đó, những chuỗi protein dài phân mảnh thành dạng đơn phân, sau đó kết tụ thành cấu trúc sợi không tan gọi là amyloid và lắng đọng trong các mô, cơ quan. Amyloid tích tụ dần theo thời gian sẽ làm giảm chức năng của các cơ quan này. Thông thường, quá trình tổng hợp và phân giải protein diễn ra với tốc độ tương đương nhau. Tuy nhiên, các cụm amyloid có độ bền cao nên phân giải chậm hơn kết tụ. Hiện nay người ta đã xác định 21 protein có khả năng kết tụ thành cấu trúc amyloid.

Bệnh amyloidosis có thể bắt nguồn từ đột biến gen di truyền hoặc những bất thường mắc phải trong quá trình sống.

Di truyền

Di truyền

Amyloidosis dạng di truyền do đột biến một trong số nhiều gen biểu hiện protein tiền amyloid gây ra. Trong đó, đột biến gen TTR dẫn đến amyloidosis ATTR là dạng phổ biến nhất. Gen TTR cung cấp hướng dẫn tạo ra protein transthyretin giữ vai trò vận chuyển vitamin A (retinol) và hormone thyroxine đi khắp cơ thể. Phần lớn transthyretin được tổng hợp tại gan; ngoài ra, đám rối mạch mạc trong não và võng mạc cũng tham gia sản xuất một lượng nhỏ transthyretin.

Người ta đã ghi nhận hơn 100 đột biến khác nhau trên TTR, với phần lớn các trường hợp là đột biến V30M—axit amin valine tại vị trí 30 chuyển thành methionine. Những đột biến này làm thay đổi cấu trúc transthyretin, khiến chúng không thể gấp cuộn đúng cách. Khi đó, cấu trúc tetramer (gồm 4 đơn vị protein) phân giải thành các chuỗi transthyretin đơn lẻ, những chuỗi này bám vào nhau tạo thành các cụm amyloid.

Một số đột biến hiếm gặp hơn xảy ra trên những gen tổng hợp các protein sau:

• Fibrinogen A alpha chain
• Apolipoprotein A1, A2
• Gelsolin
• LECT2
• Cystatin C

Bệnh amyloidosis được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng, tiền sử bệnh cá nhân và gia đình cũng như một số xét nghiệm chuyên biệt.

Sinh thiết

Bác sĩ sinh thiết mẫu mô tại cơ quan nghi ngờ có lắng đọng amyloid, sau đó nhuộm mẫu với một số hoá chất đặc biệt và quan sát dưới kính hiển vi nhằm phát hiện sự hiện diện của các cụm amyloid.

Xét nghiệm máu và nước tiểu

Bác sĩ thu mẫu máu hoặc nước tiểu từ người bệnh và thực hiện điện di miễn dịch nhằm xác định những protein có hàm lượng bất thường liên quan đến amyloidosis, qua đó đánh giá hoạt động của các cơ quan.

Chẩn đoán hình ảnh

Bệnh nhân cần thực hiện các xét nghiệm hình ảnh khác nhau như siêu âm tim hay MRI tuỳ vào vị trí nghi ngờ có sợi amyloid.

Xét nghiệm di truyền

Kết quả chẩn đoán amyloidosis dạng ATTR di truyền cần được xác nhận bằng các xét nghiệm phát hiện đột biến gen TTR.

Phương pháp khác

Một số kỹ thuật chẩn đoán và phân loại amyloidosis tiên tiến bao gồm:

• Nhuộm miễn dịch vàng
• Khối phổ
• Định lượng phóng xạ amyloid P huyết thanh
• Xét nghiệm chuỗi nhẹ tự do, KAPPA và LAMBDA

Bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị tuỳ vào dạng amyloidosis và triệu chứng của bệnh nhân.

Một số liệu pháp điều trị bao gồm:

Hoá trị

Bác sĩ thường chỉ định bệnh nhân uống thuốc melphalan và dexamethasone hoặc tiêm melphalan liều cao kèm cấy ghép tế bào gốc tự thân nhằm loại bỏ các tế bào sản xuất protein chuỗi nhẹ bất thường.

Một số loại thuốc hoá trị khác bao gồm:

• Bortezomib (Velcadea)
• Lenalidomide (Revlimid)
• Bortezomib kèm cyclophosphamide (Cytoxan) và dexamethasone
• CyBorD kết hợp daratumumab

Liệu pháp trúng đích

Phương pháp này sử dụng các loại thuốc nhắm vào cơ quan, mô hoặc gen liên quan trực tiếp đến bệnh, bao gồm:

• Bất hoạt gen TTR: patisiran (Onpattro), inoteresen (Tegsedi)
• Ngăn chặn quá trình TTR phân giải thành dạng đơn phân: acoramidis (Attruby)
• Điều trị bệnh cơ tim do ATTR: tafamidis meglumine (Vyndaqel)

Lọc máu

Trong trường hợp người bệnh mắc amyloidosis dạng AB2MG, bác sĩ có thể chỉ định lọc máu bằng máy Lixelle nhằm loại bỏ protein beta2-microglobulin khỏi máu.

Cấy ghép cơ quan

Bác sĩ có thể chỉ định ghép thận, gan, tim nếu những cơ quan này của người bệnh bị tổn thương hoặc giảm chức năng nghiêm trọng.

Bệnh amyloidosis di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, một bản sao của gen TTR đột biến trong mỗi tế bào đủ để gây ra bệnh. Người bệnh thường được di truyền từ cha hoặc mẹ mắc bệnh. Một số ít trường hợp là do đột biến mới (de novo) xuất hiện trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc quá trình phát triển phôi sớm. Bên cạnh đó, một số dạng amyloidosis có thể phát triển trong quá trình sống.

Bệnh amyloidosis di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nếu cha hoặc mẹ mắc bệnh, con sinh ra sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ nếu có thành viên mắc bệnh. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh.

• Amyloidosis