Bệnh CLN10 (CLN10 disease) thuộc nhóm bệnh lipofuscinoses ceroid thần kinh. Bệnh tác động chủ yếu lên hệ thần kinh nên người bệnh gặp vấn đề với thị lực, khả năng chuyển động và tư duy.
Nguồn: Terese Winslow
Biểu hiện lâm sàng
Bệnh CLN10 khởi phát sớm
Triệu chứng của bệnh CLN10 thường xuất hiện sau khi trẻ được sinh ra.
Trẻ bệnh thường có các dấu hiệu như:
- Cứng cơ
- Suy hô hấp
- Động kinh
Trong một số ít trường hợp, trẻ xuất hiện cơn động kinh khi còn trong bụng mẹ. Ngoài ra, người bệnh thường có đầu nhỏ dẫn đến kích thước não nhỏ hơn hai lần so với bình thường. Số lượng tế bào não tại các vùng tiểu não và vỏ não giảm lần lượt ảnh hưởng đến khả năng chuyển động và kiểm soát suy nghĩ, cảm xúc của trẻ. Đồng thời, tế bào thần kinh trong não bệnh nhân có dấu hiệu thiếu myelin—chất bảo vệ và thúc đẩy quá trình dẫn truyền xung thần kinh. Trẻ thường tử vong sau vài giờ hoặc vài tuần sau khi chào đời.
Ảnh: Tật đầu nhỏ
Nguồn: Centers for Disease Control and Prevention
Nguồn: Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development
Bệnh CLN10 khởi phát muộn
Trong một số trường hợp, bệnh khởi phát cuối giai đoạn trẻ nhỏ đến khi trưởng thành. Tế bào não của bệnh nhân giảm dần.
Những biểu hiện thường gặp bao gồm:
- Rối loạn vận động
- Mất khả năng nói
- Suy giảm nhận thức
- Mất thị lực
Những bệnh nhân khởi phát bệnh trong giai đoạn muộn thường có tuổi thọ ngắn, tùy thuộc vào thời điểm dấu hiệu của bệnh xuất hiện.
Độ phổ biến
Tỉ lệ mắc bệnh CLN10 chưa được xác định. Đến nay, mới chỉ 11 trường hợp mắc bệnh được ghi nhận.
Nguyên nhân
Đột biến gen CTSD gây ra bệnh CLN10. Gen CTSD cung cấp hướng dẫn tạo ra enzyme cathepsin D thuộc họ protein cathepsin. Enzyme này có hoạt tính protease, nó biến đổi protein bằng cách phân cắt chúng. Enzyme cathepsin D hiện diện trong nhiều loại tế bào khác nhau và trong lysosome—bào quan có chức năng tiêu hóa và tái sử dụng nhiều loại phân tử. Chức năng của enzyme cathepsin D gồm phân cắt một số protein nhất định, kích hoạt protein và điều hòa quá trình chết theo chu trình của tế bào.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Đột biến gen CTSD dẫn đến phiên bản enzyme cathepsin D mất chức năng nên protein và chất béo không được phân giải đúng cách. Các chất này tích tụ bất thường trong lysosome của tế bào khắp cơ thể, trong đó tế bào thần kinh dễ bị tổn thương nhất. Suy giảm số lượng tế bào thần kinh trên diện rộng dẫn đến triệu chứng của bệnh CLN10.
Tế bào đại thực bào (hai bên) tiêu thụ một tế bào thần kinh đang chết dần (ở giữa)
Nguồn: U.S National Library of Medicine
Đối với những trường hợp bệnh khởi phát muộn, đột biến gen CTSD dẫn đến phiên bản enzyme cathepsin D suy giảm một phần chức năng. Do đó, một phần protein và chất béo được phân giải nên quá trình tích tụ các chất bất thường trong lysosone mất nhiều thời gian hơn. Đồng thời, cái chết tế bào chết cũng chậm lại.
Chẩn đoán
Bác sĩ thường chỉ định thực hiện các phương pháp sau để chẩn đoán bệnh CLN10:
- Xét nghiệm enzyme CTSD trong máu
- Sinh thiết da
Nguồn: Skin and Hair Academy
Ngoài ra, bệnh nhân có thể thực hiện xét nghiệm di truyền để xác nhận kết quả chẩn đoán.
Điều trị
Hiện nay, chưa có liệu pháp điều trị hoàn toàn bệnh CLN10. Các liệu pháp thường tập trung làm giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống người bệnh.
Dạng di truyền
Bệnh CLN10 di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, do đó cả hai bản sao của gen trong mỗi tế bào đều mang đột biến mới có thể gây bệnh. Cha mẹ của một cá nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường đều mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ thường không biểu hiện dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Bệnh CLN10 di truyền lặn do đột biến gen CTSD, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ.
Các tên gọi khác
- Cathepsin D deficiency
- Cathepsin D deficient neuronal ceroid lipofuscinosis
- CLN10
- Congenital neuronal ceroid lipofuscinosis
- Neuronal ceroid lipofuscinosis 10
- Neuronal ceroid lipofuscinosis due to cathepsin D deficiency
References
- Genetic and Rare Diseases Information Center. CLN10 disease. Retrieved July 15, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/1218/index
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. CEROID LIPOFUSCINOSIS, NEURONAL, 10; CLN10. Retrieved July 15, 2024 from https://omim.org/entry/610127
- U.S. National Library of Medicine. CLN10 disease. Retrieved July 15, 2024 from https://medlineplus.gov/genetics/condition/cln10-disease/
- National Organization for Rare Disorders. Neuronal ceroid lipofuscinosis 10. Retrieved July 15, 2024 from https://rarediseases.org/gard-rare-disease/neuronal-ceroid-lipofuscinosis-10/
- Orphanet. CLN10 disease. Retrieved July 15, 2024 from https://www.orpha.net/en/disease/detail/228337
- Bionews. Congenital Batten Disease (CLN10 Disease). Retrieved July 15, 2024 from https://battendiseasenews.com/congenital-batten-disease/
- Batten Disease Family Association. CLN10 disease, congenital, neonatal and late infantile. Retrieved July 15, 2024 from http://www.bdfa-uk.org.uk/cln10-disease-congenital-neonatal-and-late-infantile/
- MalaCards. Ceroid Lipofuscinosis, Neuronal, 10 (CLN10). Retrieved July 15, 2024 from https://www.malacards.org/card/ceroid_lipofuscinosis_neuronal_10_2
- Oxford Academic. CLN10. Retrieved July 15, 2024 from https://academic.oup.com/book/30048/chapter-abstract/256055018
