Hội chứng lặp đoạn 4p

Biểu hiện của hội chứng lặp đoạn 4p có nhiều mức độ khác nhau. Trẻ bệnh biểu hiện triệu chứng phổ biến như chậm phát triển trước và sau sinh, khó ăn, trương lực cơ tăng trong tháng đầu mới sinh nhưng giảm dần sau đó, hô hấp không thông đe dọa đến tính mạng.

Đa số trẻ bệnh có những dị tật về đầu và mặt bao gồm:

• Tật đầu nhỏ
• Trán nhỏ và phẳng
• Sống mũi thấp hoặc tẹt
• Đầu mũi to
• Tai to
• Hai mắt cách xa nhau
• Xương ổ mắt lồi
• Cằm nhô ra
• Lưỡi lớn
• Răng không đều
• Cổ ngắn

Ảnh: Khoảng cách giữa hai mắt rộng
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute

Ảnh: Lưỡi lớn
Nguồn: : Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute

Ngoài ra, bàn tay và bàn chân của trẻ phát triển bất thường. Các triệu chứng gồm ngón út có xu hướng cong vào trong, một hoặc nhiều ngón tay cong vĩnh viễn, gót chân nhô ra, ngón tay và ngón chân dài, móng kém phát triển.

Bệnh nhân còn có những triệu chứng liên quan đến xương bao gồm trật khớp hông, gù lưng, vẹo cột sống, xương cột sống dị tật, thiếu hoặc thừa xương sườn, co cứng khớp làm hạn chế vận động.

Trong một số trường hợp, người bệnh xuất hiện khiếm khuyết thể chất. Đối với nam giới, dấu hiệu đặc trưng gồm có dương vật nhỏ, lỗ tiểu hẹp và tinh hoàn ẩn. Bên cạnh đó, bệnh nhân có thể có các triệu chứng khác như thoát vị bẹn, dị tật tim bẩm sinh, thận dị tật, loạn sản thể chai, động kinh, mắt nhỏ và màng bồ đào khiếm khuyết.

Ngoài ra, người bệnh còn có dấu hiệu chung như thiểu năng trí tuệ. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ mắc bệnh có dấu hiệu chậm phát triển tâm thần vận động, ngôn ngữ và khó giao tiếp.

Hiện nay, tỉ lệ mắc hội chứng lặp đoạn 4p chưa được xác định. Tỉ lệ mắc bệnh đối với nam và nữ là như nhau. Trên thế giới có khoảng 85 trường hợp đã được ghi nhận.

Đột biến trên cánh ngắn của nhiễm sắc thể 4 tạo ra 3 bản sao và gây ra hội chứng lặp đoạn 4p. Nhiễm sắc thể hiện diện trong nhân của tế bào với vai trò lưu trữ thông tin di truyền của mỗi cá thể. Mỗi người mang 22 cặp nhiễm sắc thể thường và một cặp nhiễm sắc thể giới tính. Nam giới mang cặp nhiễm sắc thể XY trong khi nữ giới mang cặp nhiễm sắc thể XX.

Cấu trúc của một nhiễm sắc thể bao gồm:

• Cánh ngắn được kí hiệu là p
• Cánh dài được kí hiệu là q
• Tâm động nối hai cánh của nhiễm sắc thể với nhau

Từ tâm động đi ra, mỗi cánh nhiễm sắc thể chia thành nhiều dải nhỏ và được đánh số theo thứ tự từ bé đến lớn. Ví dụ, cánh ngắn của nhiễm sắc thể 4 gồm những dải từ 4p11–4p16 và dải cuối kí hiệu là 4pter.

Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc vào kích thước và vị trí của đoạn lặp trên nhiễm sắc thể 4. Phần lớn dấu hiệu đặc trưng của bệnh do đoạn lặp xuất hiện tại các vị trí từ 4p15.2–4p16.1 gây ra. Một số người bệnh có khả năng mang đoạn lặp hoặc đoạn mất của nhiễm sắc thể khác nhưng không xác định được do trong quá trình chuyển đoạn của bố mẹ xảy ra mất cân bằng. Hiện tượng này cũng góp phần thay đổi triệu chứng lâm sàng.

Trong nhiều trường hợp, bất thường xảy ra trong quá trình tái sắp xếp nhiễm sắc thể của bố mẹ là nguyên nhân dẫn đến bệnh. Bình thường, quá trình tái sắp xếp diễn ra theo nguyên tắc chuyển đoạn cân bằng, nghĩa là một số đoạn nhất định trên nhiễm sắc thể tách ra và tái sắp xếp lại. Quá trình này dẫn đến dịch chuyển vật liệu di truyền và bộ nhiễm sắc thể thay đổi nhưng không gây hại. Tuy nhiên, quá trình tái sắp xếp tăng nguy cơ hình thành nhiễm sắc thể bất thường cho thế hệ sau.

Trong một số trường hợp, hiện tượng đảo ngược quanh tâm động xảy ra sau khi tái sắp xếp. Đảo ngược quanh tâm động do nhiễm sắc thể đứt gãy nên các gen tái sắp xếp theo trình tự ngược lại.

Trong các trường hợp khác, lặp đoạn 4p xảy ra ngẫu nhiên trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển phôi mà không rõ nguyên nhân. Bố mẹ có nhiễm sắc thể bình thường, họ có tỉ lệ sinh con mang nhiễm sắc thể bất thường khá thấp.

Hiện nay, chưa có liệu pháp điều trị hoàn toàn hội chứng lặp đoạn 4p. Các liệu pháp tập trung làm giảm triệu chứng bệnh và cải thiện cuộc sống người bệnh.

Trong một số trường hợp, người bệnh cần thực hiện phẫu thuật xương, sọ mặt, tim, cơ quan sinh dục. Quá trình phẫu thuật phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh. Ngoài ra, bệnh nhân cũng cần thực hiện các biện pháp giúp ngăn ngừa hoặc điều trị tích cực các biến chứng hô hấp.

Hội chứng lặp đoạn 4p không có tính di truyền nên con cái không thừa hưởng bệnh từ cha mẹ. Đột biến nhiễm sắc thể phát sinh ngẫu nhiên tại một tế bào trong giai đoạn phát triển phôi thai trước khi sinh. Khi tế bào tiếp tục phân chia, các tế bào con của tế bào bất thường này sẽ mang đột biến, còn những tế bào khác thì không. Người mang cả hai loại tế bào đột biến di truyền và tế bào bình thường này gọi là thể khảm.

Hội chứng lặp đoạn 4p do đột biến ngẫu nhiên xảy ra trong quá trình tạo phôi, vì vậy tất cả thai phụ đều có nguy cơ mang thai bị bệnh. Do đó, sàng lọc phát hiện bệnh sớm vô cùng quan trọng và cần thiết. Sản phụ nên thăm khám và siêu âm định kì cũng như làm các xét nghiệm cần thiết như sàng lọc NIPT nhằm phát hiện sớm vấn đề có thể ảnh hưởng đến thai nhi.

• Chromosome 4, Partial Trisomy 4p
• Dup(4p) Syndrome
• Duplication 4p Syndrome