Tật đầu nhỏ nguyên phát di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường (autosomal recessive primary microcephaly – MCPH) là bệnh di truyền khiến trẻ sinh ra có kích thước đầu và não nhỏ bất thường. Não nhỏ dẫn đến những biểu hiện như thiểu năng trí tuệ và chậm phát triển.
Nguồn: Centers for Disease Control and Prevention
Biểu hiện lâm sàng
Trẻ sơ sinh mắc MCPH có chu vi vòng đầu nhỏ hơn so với trẻ cùng giới tính và độ tuổi. Chu vi vòng đầu được đo bằng cách đặt thước dây phía trên lông mày và vòng xung quanh đầu. Thể tích não của trẻ sơ sinh mắc MCPH cũng nhỏ bất thường. Tuy nhiên, bệnh thường không ảnh hưởng đến cấu trúc não của trẻ. Chu vi đầu và não sẽ tăng lên khi trẻ phát triển nhưng vẫn nhỏ hơn so với kích thước bình thường.
Nguồn: Terese Winslow
Ngoài ra, người bệnh có biểu hiện thiểu năng trí tuệ mức độ từ nhẹ đến trung bình. Phần lớn bệnh nhân đều nói và phát triển ngôn ngữ chậm. Những kĩ năng vận động như ngồi, đứng và đi cũng chậm hơn thông thường. MCPH thường không ảnh hưởng đến những cơ quan khác trong cơ thể ngoại trừ não, do đó một số người bệnh không có bất kì biểu hiện nào của MCPH.
Các triệu chứng khác của người bệnh bao gồm:
Ảnh: Trán gồ
Nguồn: National Library of Medicine
Ảnh: Mô tả biểu hiện của bệnh nhân trong cơn co cứng và co giật
Nguồn: NEUROSURGERY Neurosurgery
Độ phổ biến
Theo thống kê, tỉ lệ trẻ sơ sinh mắc tật đầu nhỏ nguyên phát trên toàn thế giới dao động từ 1/30.000–1/250.000. Tuy nhiên, tỉ lệ này cao hơn tại một số khu vực. Ví dụ, tật đầu nhỏ nguyên phát ảnh hưởng đến 1/10.000 trẻ sơ sinh tại miền bắc Pakistan. Người ta đã ghi nhận khoảng 200 trường hợp trẻ mắc MCPH.
Nguyên nhân
Đột biến ít nhất 7 gen gây ra tật đầu nhỏ nguyên phát di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. Trong đó, đột biến gen ASPM là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra bệnh với 50% trong tổng số các trường hợp mắc bệnh.
Gen ASPM cung cấp hướng dẫn tạo ra protein ASPM tham gia quá trình phát triển não trong giai đoạn thai thi. Cụ thể, protein ASPM giúp tế bào tiền thần kinh phân chia có trật tự nhằm hình thành tế bào thần kinh trưởng thành. Vì vậy, protein ASPM sẽ qui định tổng số tế bào thần kinh và kích thước não thông qua hoạt động thúc đẩy tế bào tiền thần kinh phân chia.
Nguồn: Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development
Đột biến trên gen ASPM ảnh hưởng đến quá trình phát triển não trước sinh. Do đó, trẻ sinh ra có ít tế bào thần kinh và kích thước não nhỏ hơn bình thường. Não nhỏ dẫn đến chu vi đầu nhỏ và trẻ có các biểu hiện thiểu năng trí tuệ, chậm phát triển.
Chẩn đoán
MCPH thường được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng của người bệnh gồm:
- Chu vi vòng đầu nhỏ
- Suy giảm nhận thức từ nhẹ đến trung bình
- Không có dị tật khác
- Chiều cao bình thường hoặc hơi thấp
Ngoài ra, người bệnh cần thực hiện thêm các xét nghiệm để xác nhận kết quả chẩn đoán. Bác sĩ có thể chụp cộng hưởng từ não (MRI) để xác định kích thước thân não và tiểu não. Đồng thời, kĩ thuật này có thể chẩn đoán phân biệt MCPH với các bệnh lí khác gây ra tật đầu nhỏ bẩm sinh. Ngoài ra, bệnh nhân có thể làm xét nghiệm di truyền để phát hiện đột biến gen gây bệnh, từ đó có kế hoạch sàng lọc và tư vấn trước sinh nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh.
Điều trị
Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn MCPH. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện chất lượng đời sống cho người bệnh. Bác sĩ có thể kê đơn thuốc chống co giật và ritalin nhằm giảm triệu chứng tăng động. Tuy nhiên, bệnh nhân không nên sử dụng methylphenidate vì thuốc này làm chứng tăng động nghiêm trọng hơn. Ngoài ra, người bệnh nên tiến hành vật lí trị liệu và liệu pháp ngôn ngữ để phát triển thể lực và trí tuệ.
Dạng di truyền
MCPH di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, bệnh chỉ biểu hiện khi có cả hai bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào. Bệnh nhân mắc bệnh di truyền gen lặn trên nhiễm sắc thể thường có bố và mẹ mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ ít khi biểu hiện triệu chứng bệnh.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
MCPH di truyền lặn do đột biến gen ASPM, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.
Các tên gọi khác
- MCPH
- True microcephaly
- Microcephaly primary hereditary
- Primary autosomal recessive microcephaly
References
- Genetic Testing Information. Microcephaly 1, primary, autosomal recessive. Retrieved November 25, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/C1855081/
- Genetic and Rare Diseases Information Center. Autosomal recessive primary microcephaly. Retrieved November 25, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/12117/index
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. MICROCEPHALY 1, PRIMARY, AUTOSOMAL RECESSIVE; MCPH1. Retrieved November 25, 2024 from https://omim.org/entry/251200
- U.S National Library of Medicine. Autosomal recessive primary microcephaly. Retrieved November 25, 2024 from https://medlineplus.gov/genetics/condition/autosomal-recessive-primary-microcephaly/
- Frontiers. Autosomal Recessive Primary Microcephaly: Not Just a Small Brain. Retrieved November 25, 2024 from https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8802810/
- MalaCards. Microcephaly 1, Primary, Autosomal Recessive (MCPH1). Retrieved November 25, 2024 from https://www.malacards.org/card/microcephaly_1_primary_autosomal_recessive
- National Institute of Health. Dissecting the Genetic and Etiological Causes of Primary Microcephaly. Retrieved November 25, 2024 from
- Orphanet. Autosomal recessive primary microcephaly. Retrieved November 25, 2024 from https://www.orpha.net/en/disease/detail/2512
