Thiếu glucocorticoid gia đình

Thiếu hormone tuyến thượng thận gây ra nhiều dấu hiệu và triệu chứng thường bắt đầu ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ. Đầu tiên, trẻ bị hạ đường huyết nên quá trình phát triển chậm. Nếu không được điều trị, hạ đường huyết có thể dẫn đến co giật, cản trở quá trình học tập và làm việc. Hạ đường huyết không được điều trị trong thời gian dài có thể dẫn đến tổn thương thần kinh và tử vong.

Các đặc điểm khác của người bệnh có thể gặp như nhiễm trùng tái phát, da sẫm màu hơn (tăng sắc tố da) so với các thành viên khác trong gia đình.

Thiếu glucocorticoid gia đình hiếm gặp, do đó hiện nay tỷ lệ mắc bệnh vẫn chưa được thống kê cụ thể.

Phần lớn trường hợp thiếu glucocorticoid gia đình do đột biến gen MC2R, MRAP và NNT. Một số trường hợp mắc bệnh chưa rõ nguyên nhân.

Gen MC2R cung cấp hướng dẫn tạo ra thụ thể hormone vỏ thượng thận (ACTH), hormone này chủ yếu hiện diện trong tuyến thượng thận. Protein được tạo ra từ gen MRAP vận chuyển thụ thể ACTH từ bên trong tế bào đến gắn lên màng tế bào, sau đó protein MRAP kích hoạt thụ thể ACTH. Thụ thể ACTH được kích hoạt có thể liên kết với ACTH, từ đó thúc đẩy tuyến thượng thận sản xuất glucocorticoid. Đột biến gen MC2R dẫn đến phiên bản thụ thể không thể được vận chuyển đến màng tế bào hoặc mất khả năng liên kết với ACTH khi nó đến được màng tế bào. Đột biến gen MRAP làm giảm khả năng vận chuyển thụ thể ACTH đến màng tế bào. Khi thụ thể ACTH không liên kết với ACTH, tuyến thượng thận không nhận được tín hiệu sản xuất glucocorticoid.

Gen NNT cung cấp hướng dẫn tạo ra enzyme nicotinamide nucleotide transhydrogenase nằm trên màng bên trong của ty thể , trung tâm sản xuất năng lượng của tế bào. Enzyme này tạo ra NADPH nhằm loại bỏ các phân tử tham gia phản ứng oxy hóa làm hỏng ADN, protein và màng tế bào. Đột biến gen NNT làm giảm khả năng sản xuất NADPH của enzyme, từ đó gia tăng các phản ứng oxy hóa trong mô tuyến thượng thận. Trường hợp không được điều trị kịp thời, các phân tử độc hại làm suy giảm chức năng và gây chết tế bào tuyến thượng thận, do đó quá trình sản xuất glucocorticoid suy giảm.

Ảnh: Cấu trúc của ty thể
Nguồn: Designua/Shutterstock.com

Thiếu glucocorticoid gia đình (familial glucocorticoid deficiency) có thể được chẩn đoán dựa trên các triệu chứng lâm sàng do suy giảm chức năng thận, hạ huyết áp và mất nước. Trẻ sơ sinh mắc bệnh có thể không biểu hiện triệu chứng, nhưng khi bắt đầu ăn kiêng hoặc điều trị bằng glucocorticoid, các triệu chứng liên quan đến thiếu glucocorticoid gia đình sẽ khởi phát. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy ACTH huyết tương cao và nồng độ cortisol huyết thanh buổi sáng thấp không đáp ứng với kích thích ACTH ngoại sinh. Trường hợp không thể đưa ra kết luận, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm di truyền tìm đột biến gen liên quan.

Hiện nay chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn thiếu glucocorticoid gia đình. Người bệnh có thể áp dụng liệu pháp sử dụng glucocorticoid bằng đường uống hoặc tiêm suốt đời theo hướng dẫn của bác sĩ. Trẻ sơ sinh mắc bệnh cần được điều trị sớm nhằm phòng ngừa các biến chứng tiềm ẩn. Bên cạnh đó, người bệnh phải thăm khám định kỳ để đảm bảo nồng độ hormone trong cơ thể ổn định và tránh các biến chứng do dư hoặc thiếu hormone.

Thiếu glucocorticoid gia đình di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, bệnh chỉ biểu hiện khi có cả hai bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào. Bệnh nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường sẽ có bố và mẹ mang một bản sao của gen đột biến, nhưng bố mẹ ít khi biểu hiện triệu chứng bệnh.

Bệnh di truyền lặn đột biến gen đột biến gen MC2R, MRAP hoặc NNT, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Để chủ động phòng ngừa, cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ.

• ACTH resistance
• Adrenal unresponsiveness to ACTH
• Glucocorticoid deficiency
• Hereditary unresponsiveness to adrenocorticotropic hormone
• Isolated glucocorticoid deficiency