Tăng sản thượng thận bẩm sinh do thiếu 11-beta-hydroxylase

Dạng cổ điển

Phụ nữ mắc bệnh dạng cổ điển có cơ quan sinh dục ngoài không rõ ràng. Tuy nhiên, các cơ quan sinh sản bên trong phát triển bình thường. Ngoài ra, người bệnh (cả nam và nữ) phát triển sớm các đặc điểm sinh dục thứ cấp như mọc râu trên mặt và lông mu, giọng nói trầm, xuất hiện mụn trứng cá. Tăng trưởng sớm và đột ngột có thể ngăn cản phát triển chiều cao trong giai đoạn thiếu niên dẫn đến tầm vóc thấp bé khi trưởng thành. Khoảng hai phần ba trường hợp mắc bệnh tăng huyết áp và khởi phát trong năm đầu đời sau sinh.

Dạng không điển hình

Phụ nữ mắc bệnh dạng không điển hình có cơ quan sinh dục ngoài bình thường. Khi trưởng thành, họ bị rậm lông và kinh nguyệt không đều. Nam giới mắc bệnh thường có tầm vóc thấp bé và không biểu hiện triệu chứng khác.

Tăng sản thượng thận bẩm sinh do thiếu 11-beta-hydroxylase chiếm 5-8% các trường hợp tăng sản thượng thận bẩm sinh. Trong đó, dạng cổ điển phổ biến hơn dạng không điển hình.

Người ta ước tính tỷ lệ mắc bệnh khoảng 1/100.000 – 1/200.000 trẻ sơ sinh. Riêng tại Israel, người Do Thái Ma-rốc có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn, ước tính 1/5.000 – 1/7.000 trẻ sơ sinh.

Đột biến gen CYP11B1 gây tăng sản thượng thận bẩm sinh do thiếu 11-beta-hydroxylase.

Gen CYP11B1 cung cấp hướng dẫn tạo ra enzyme 11-beta-hydroxylase trong tuyến thượng thận – cơ quan sản xuất hormone cortisol và corticosterone. Cortisol duy trì lượng đường trong máu, bảo vệ cơ thể khỏi căng thẳng và ức chế viêm nhiễm. Corticosterone được chuyển đổi thành hormone aldosterone, sau đó aldosterone kiểm soát lượng muối và nước trong cơ thể nhằm cân bằng huyết áp.

Người mắc bệnh dạng cổ điển mang đột biến gen CYP11B1 dẫn đến sản xuất phiên bản enzyme 11-beta-hydroxylase bị giảm hoặc mất hoàn toàn chức năng. Đối với dạng không điển hình, đột biến làm giảm một phần nhỏ chức năng của enzyme.

Thiếu enzyme 11-beta-hydroxylase khiến các tiền chất tạo thành cortisol và corticosterone tích tụ trong tuyến thượng thận, rồi chúng chuyển đổi thành nội tiết tố nam. Do đó, nội tiết tố nam dư thừa làm quá trình phát triển giới tính bất thường, chủ yếu ảnh hưởng đến phụ nữ. Ngoài ra, tích tụ các tiền chất trong tuyến thượng thận còn làm tăng khả năng giữ muối của cơ thể, dẫn đến tăng huyết áp ở người mắc dạng cổ điển.

Chẩn đoán bé gái mắc tăng sản thượng thận bẩm sinh do thiếu 11-beta-hydroxylase dạng cổ điển thường được thực hiện sau sinh với triệu chứng đặc trưng là hiện tượng nam hóa cơ quan sinh dục ngoài. Dấu hiệu suy thượng thận xuất hiện ở cả hai giới từ tuần thứ hai sau sinh. Xét nghiệm máu cho kết quả nồng độ enzyme 11-beta-hydroxylase, DOC, androstenedione, 17-OH pregnenolone và ACTH trong huyết thanh tăng cao.

Bệnh có thể được chẩn đoán trước khi sinh bằng xét nghiệm di truyền thông qua mẫu sinh thiết gai nhau từ tuần thai thứ 10-12. Phương pháp này được thực hiện khi nghi ngờ con mắc bệnh do tiền sử bệnh gia đình.

Tăng sản thượng thận bẩm sinh do thiếu 11-beta-hydroxylase có thể điều trị trước sinh bằng dexamethasone chỉ định cho thai nhi nữ có nguy cơ mắc dạng cổ điển. Tuy nhiên liệu pháp này vẫn còn cân nhắc do một số tác dụng phụ. Thuốc dùng trước tuần thứ 9 của thai kỳ giúp ngăn sản xuất quá nhiều androgen gây nam tính hóa bộ phận sinh dục ngoài.

Điều trị sau khi sinh, bé gái mắc bệnh được phẫu thuật tạo hình âm đạo. Liệu pháp thay thế GC (glucocorticoid) suốt đời giúp điều trị suy thượng thận và giảm nồng độ hormone androgen tăng cao, cho phép trẻ phát triển và dậy thì bình thường, không bị tăng huyết áp. Hydrocortison được dùng thay thế cho GC. Người bệnh cần tuân thủ đúng liều dùng theo hướng dẫn của bác sĩ. Dùng GC liều cao có thể gây ra các triệu chứng của hội chứng Cushing, rối loạn chuyển hóa và tim mạch.

Bệnh di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, bệnh chỉ biểu hiện khi có cả hai bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào. Bệnh nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường sẽ có bố và mẹ mang một bản sao của gen đột biến, nhưng bố mẹ ít khi biểu hiện triệu chứng bệnh.

Bệnh di truyền lặn đột biến gen CYP11B1, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Để chủ động phòng ngừa, cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ.

• 11 beta hydroxylase deficiency
• 11b hydroxylase deficiency
• Adrenal hyperplasia, hypertensive form
• Deficiency of steroid 11-beta-monooxygenase
• P450C11B1 deficiency
• Steroid 11 beta hydroxylase deficiency
• Adrenal hyperplasia IV
• CAH due to 11-beta-hydroxylase deficiency
• CYP11B1 deficiency