Hội chứng cường aldosteron gia đình

Hội chứng cường aldosteron gia đình được phân thành ba loại dựa trên đặc điểm lâm sàng và căn nguyên di truyền. Đối với bệnh loại I, cao huyết áp thường xuất hiện từ giai đoạn trẻ nhỏ đến tuổi thanh niên với mức độ dao động từ nhẹ đến nặng. Thể bệnh này đáp ứng tốt với các thuốc steroid nhóm glucocorticoid, do đó còn được gọi là chứng cường aldosteron có thể điều trị bằng glucocorticoid (GRA). Trong các trường hợp mắc bệnh loại II, cao huyết áp thường khởi phát muộn hơn, từ giai đoạn thanh niên đến trung niên và không thuyên giảm khi điều trị bằng glucocorticoid. Đối với phần lớn cá nhân mắc loại III, tuyến thượng thận bị phì đại gấp nhiều lần kích thước bình thường. Bệnh nhân thường gặp tình trạng cao huyết áp ác tính ngay từ giai đoạn trẻ nhỏ, nên bệnh khó được kiểm soát và dẫn đến tổn thương cấu trúc tim, thận. Một số ít trường hợp loại III có biểu hiện lâm sàng nhẹ hơn và không kèm theo hiện tượng phì đại tuyến thượng thận.

Ngoài ra, các dạng cường aldosteron không có tính gia đình có thể phát sinh từ các bệnh lí khác tại thận hoặc tuyến thượng thận. Một số trường hợp tăng nồng độ aldosterone không xác định được nguyên nhân cụ thể.

Triệu chứng của hội chứng cường aldosteron gia đình thay đổi tùy theo từng thể bệnh. Đặc điểm điển hình bao gồm cao huyết áp khởi phát sớm và khó kiểm soát. Một số bệnh nhân có nồng độ kali máu thấp (hạ kali máu) nên họ gặp các triệu chứng như mệt mỏi kéo dài, yếu cơ hoặc chuột rút.

Tỉ lệ mắc hội chứng cường aldosteron gia đình hiện nay chưa được thống kê chính xác. Hội chứng cường aldosteron gia đình loại II được ghi nhận là dạng phổ biến nhất. Tổng cộng các thể của hội chứng này chiếm tỉ lệ dưới 10% trong số các trường hợp cường aldosteron tiên phát.

Các loại hội chứng cường aldosteron gia đình bắt nguồn từ nhiều cơ chế di truyền khác biệt.

Hội chứng cường aldosteron gia đình loại I xảy ra do sự hợp nhất bất thường (gen lai) giữa hai gen tương đồng là CYP11B1 và CYP11B2 trên nhiễm sắc thể số 8. Bình thường, gen CYP11B1 kiểm soát sản xuất cortisol, trong khi gen CYP11B2 kiểm soát sản xuất aldosterone dưới sự điều tiết của hệ renin-angiotensin. Khi hai gen hợp nhất, quá trình tổng hợp aldosterone bị đặt dưới sự kiểm soát của hormone ACTH (vốn điều khiển cortisol), dẫn đến aldosterone được sản xuất liên tục đến mức dư thừa.

Hội chứng cường aldosteron gia đình loại III xảy ra do đột biến gen KCNJ5. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo protein kênh kali. Đột biến thay đổi tính chọn lọc của kênh nên ion natri xâm nhập vào tế bào tuyến thượng thận một cách bất thường. Quá trình này kích hoạt các đường tín hiệu nội bào thúc đẩy sản xuất aldosterone quá mức và gây phì đại tế bào.

Nguyên nhân gây ra hội chứng cường aldosteron gia đình loại II chưa được làm rõ hoàn toàn. Tuy nhiên, một số nghiên cứu cho thấy đột biến gen CLCN2 liên quan đến các trường hợp khởi phát sớm do dòng ion clorua thay đổi trong tế bào vỏ thượng thận.

Qui trình chẩn đoán hội chứng cường aldosteron gia đình phối hợp chặt chẽ giữa đánh giá biểu hiện lâm sàng, xét nghiệm sinh hóa chuyên sâu và phân tích di truyền phân tử.

Phương pháp định lượng nồng độ aldosterone và hoạt tính renin huyết tương được thực hiện nhằm xác định tỉ lệ aldosterone/renin bất thường, kết quả thu được là cơ sở cho các bước tiếp theo. Xét nghiệm nước tiểu tìm kiếm các steroid lai như 18-oxocortisol và 18-hydroxycortisol mang lại giá trị quan trọng trong xác định loại I. Ngoài ra, nghiệm pháp ức chế bằng dexamethasone được áp dụng nhằm phân loại các thể bệnh có đáp ứng với glucocorticoid.

Nhằm xác định chính xác sự hiện diện của gen lai hoặc các đột biến gen đích, kĩ thuật di truyền phân tử như Southern blot hoặc PCR được sử dụng. Riêng đối với bệnh loại II, chẩn đoán được xác lập dựa trên tiền sử gia đình có ít nhất hai thành viên mắc bệnh sau khi đã loại trừ toàn bộ các thể di truyền khác.

Đối với hội chứng cường aldosteron gia đình loại I, phương pháp điều trị chủ yếu tập trung vào sử dụng glucocorticoid liều thấp như dexamethasone hoặc prednisone. Mục tiêu của liệu pháp này là ức chế tuyến yên bài tiết hormone ACTH, từ đó quá trình sản xuất aldosterone bất thường từ gen lai suy giảm. Riêng đối với bệnh nhân trong giai đoạn trẻ nhỏ, eplerenone thường được ưu tiên lựa chọn thay thế nhằm hạn chế tối đa các tác động tiêu cực của glucocorticoid lên sự tăng trưởng và phát triển thể chất.

Hội chứng cường aldosteron gia đình loại II và III không đáp ứng điều trị bằng glucocorticoid. Chiến lược điều trị dựa trên các thuốc kháng thụ thể mineralocorticoid như spironolactone hoặc eplerenone kết hợp với các loại thuốc hạ huyết áp bổ sung nếu cần thiết. Đối với những trường hợp mắc loại III nghiêm trọng gây tổn thương cơ quan đích và không đạt hiệu quả khi điều trị nội khoa, phương pháp phẫu thuật cắt bỏ tuyến thượng thận có thể được xem xét nhằm kiểm soát nồng độ hormone.

Hội chứng cường aldosteron gia đình di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Một bản sao của gen bị biến đổi trong mỗi tế bào đủ để gây bệnh. Người bệnh có 50% khả năng truyền gen đột biến cho thế hệ sau trong mỗi lần mang thai. Các thành viên trong gia đình bệnh nhân nên thực hiện tầm soát định kỳ. Các cặp vợ chồng có tiền sử gia đình mắc bệnh cần được tư vấn di truyền trước khi mang thai nhằm đảm bảo khả năng sinh con khỏe mạnh.

Hội chứng cường aldosteron gia đình di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nếu cha hoặc mẹ mắc bệnh, con sinh ra sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì nếu có thành viên mắc bệnh. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh.

• Familial primary aldosteronism
• FH
• Hereditary aldosteronism
• Hyperaldosteronism, familial