Hội chứng lặp đoạn 5p

Mức độ nghiêm trọng của hội chứng lặp đoạn 5p phụ thuộc vào vị trí và kích thước của đoạn lặp. Những dấu hiệu của bệnh được tổng hợp từ những bệnh nhân mang bất thường trên cánh ngắn của nhiễm sắc thể 5 và một số nhiễm sắc thể khác gồm nhiễm sắc thể 13, 14, 15, 21 hoặc 22.

Trẻ sơ sinh mắc bệnh có dấu hiệu chậm phát triển trong tử cung nhưng cân nặng sau sinh đạt mức bình thường. Trong quá trình mang thai, thai phụ còn có những triệu chứng gồm đa ối, chuyển dạ sớm và dịch dạ dày của thai nhi giảm do teo thực quản.

Sau sinh, trẻ xuất hiện nhiều dấu hiệu đặc trưng như:

• Hô hấp: thanh quản hẹp, suy hô hấp
• Cơ: giảm trương lực cơ tại khu vực cổ và thân mình, tăng trương lực cơ tại chi dưới
• Tăng trưởng: chậm phát triển
• Xương sọ: tật đầu to , trán rộng
• Não: não úng thủy
• Mắt: hai mắt cách xa nhau , rãnh mi nhỏ, nếp gấp che phủ góc mắt, tật mắt nhỏ, mắt lác, mắt lồi, coloboma
• Khuôn mặt: lông mày thưa, má phẳng, sống mũi trũng và ngắn, đầu mũi to
• Tai: tai thấp, ốc tai ít xoắn và nhăn nheo, thính giác bình thường
• Miệng: vòm miệng cao, cằm tụt vào hoặc nhô ra, lưỡi to
• Hình thể: cổ ngắn, lồng ngực hẹp, bụng to
• Tay, chân: ngón tay dài và thon bất thường, ngón chân cái ngắn, bàn chân khoèo , xương đùi ngắn

Ảnh: Dị tật đầu to
Nguồn: Cleveland Clinic

Ảnh: Não úng thuỷ
Nguồn: Zimbabwe Association of Neurological Surgeons

Ảnh: Khoảng cách giữa hai mắt rộng
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute

Ảnh: Lưỡi lớn
Nguồn: : Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute

Ảnh: Bàn chân khoèo
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Trong một số trường hợp, trẻ bệnh xuất hiện dị tật tim bẩm sinh bao gồm thông liên nhĩ và thông liên thất . Ngoài ra, người bệnh còn có dấu hiệu liên quan đến quá trình lọc nước tiểu của thận, sưng bìu và thoát vị. Mặt khác, khô da và bệnh chàm cũng xuất hiện trên một số bệnh nhân.

Ảnh: Thông liên nhĩ
Nguồn: Mayo Clinic

Ảnh: Thông liên thất
Nguồn: Cleveland Clinic

Trẻ sơ sinh mắc bệnh gặp khó khăn khi ăn và có nguy cơ tái nhiễm trùng đường hô hấp cao. Nguyên nhân nhiễm trùng do lượng phân tử immunoglobin A hiện diện trong miệng và đường hô hấp giảm. Immunoglobin A có chức năng ngăn chặn vi khuẩn xâm nhập. Đối với trường hợp khó nuốt, trẻ có thể hít phải thức ăn dẫn đến viêm phổi, nghiêm trọng hơn có thể gây tử vong. Mặt khác, bệnh nhân có biểu hiện suy giảm tâm thần vận động, thiểu năng trí tuệ và rối loạn phổ tự kỉ.

Ngoài ra, hội chứng lặp đoạn 5p còn gây ra một số biểu hiện lâm sàng khác bao gồm:

• Co giật
• Chậm nói
• Nói lặp lại
• Chuyển động tay lặp lại
• Rối loạn giảm chú ý
• Béo phì đối với người lớn tuổi
• Phù bạch huyết chân

Hiện nay, tỉ lệ mắc hội chứng lặp đoạn 5p chưa được xác định. Trên thế giới, khoảng 40 trường hợp đã được ghi nhận. Trong đó, nữ giới có nguy cơ mắc hội chứng lặp đoạn 5p cao hơn nam giới.

Đột biến trên cánh ngắn của nhiễm sắc thể 5 gây ra hội chứng lặp đoạn 5p. Người bệnh mang 3 bản sao của cánh ngắn thuộc nhiễm sắc thể 5, nhiều hơn 1 bản sao so với bình thường.

Nhiễm sắc thể hiện diện trong nhân của tế bào và có vai trò mang thông tin di truyền của mỗi cá thể. Mỗi người mang 22 cặp nhiễm sắc thể thường và một cặp nhiễm sắc thể giới tính. Nam giới mang cặp nhiễm sắc thể giới tính XY trong khi nữ giới mang cặp nhiễm sắc thể giới tính XX.

Cấu trúc của một nhiễm sắc thể bao gồm:

• Cánh ngắn, kí hiệu là p
• Cánh dài, kí hiệu là q
• Tâm động nối hai cánh của nhiễm sắc thể với nhau

Từ tâm động đi ra, mỗi cánh nhiễm sắc thể chia thành nhiều dải nhỏ và được đánh số theo thứ tự từ bé đến lớn. Ví dụ, cánh ngắn của nhiễm sắc thể 5 gồm những dải từ 5p10–5p15 và dải cuối kí hiệu là 5pter.

Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc vào kích thước và vị trí của đoạn lặp. Một đoạn lặp cực nhỏ cũng gây ra khiếm khuyết thể chất và thiểu năng trí tuệ. Tất cả các trường hợp lặp đoạn hoàn toàn, lặp đoạn một phần hoặc thể khảm đều gây ra những triệu chứng như mô tả trên. Thể khảm là trạng thái cơ thể mang hai loại tế bào gồm tế bào bình thường và tế bào mang đoạn lặp.

Kích thước đoạn lặp khác nhau dẫn đến các triệu chứng lâm sàng khác nhau đối với mỗi cá nhân, cụ thể:

• Đoạn lặp gồm các dải từ 5p10–5p13.1: người bệnh có đầy đủ biểu hiện lâm sàng của bệnh
• Đoạn lặp chứa dải 15p13.1: liên quan đến các vấn đề tim mạch và động kinh
• Đoạn lặp chứa các dải từ 5p13.0–5p13.3: gây ra khiếm khuyết thể chất
• Đoạn lặp mang các dải từ 5p14–5p15: gây ra chậm phát triển và thiểu năng trí tuệ nhưng không có khiếm khuyết thể chất
• Vi đoạn lặp gồm các dải từ 5p13.1–5p13.2: thường xuất hiện trong cơ thể trẻ có dấu hiệu tự kỉ
• Vi đoạn lặp mang các dải từ 5p13.2–5p13.3: gây ra những cơn động kinh

Hội chứng lặp đoạn 5p được chẩn đoán vào hai giai đoạn gồm trước và sau sinh.

Hiện nay, chưa có liệu pháp điều trị hoàn toàn hội chứng lặp đoạn 5p. Các liệu pháp tập trung làm giảm triệu chứng bệnh và cải thiện cuộc sống cho người bệnh.

Bệnh nhân cần thực hiện phẫu thuật khi có những triệu chứng sau:

• Xương sọ dị dạng
• Dị tật tim
• Một số dị tật khác

Thông thường, bác sĩ sẽ dựa vào mức độ nghiêm trọng, các triệu chứng liên quan để kiến nghị người bệnh có nên thực hiện hay không. Đối với trường hợp não úng thủy, người bệnh cần chụp MRI và CT để xác định lượng dịch thừa. Đôi khi, bác sĩ sẽ đặt ống thông dạ dày nhằm hỗ trợ những bệnh nhân gặp khó khăn khi ăn. Ngoài ra, người bệnh cũng cần tránh sử dụng một số loại thức ăn mà bác sĩ kiến nghị.

Bệnh nhân có thể điều trị động kinh bằng nhiều loại thuốc khác nhau. Bên cạnh đó, quá trình điều trị cũng bao gồm các liệu pháp điều trị tích cực bệnh nhiễm trùng đường hô hấp.

Trẻ bệnh có khả năng hồi phục cao nếu tiếp xúc với liệu pháp điều trị sớm bao gồm chương trình giáo dục phù hợp, vật lí trị liệu và các liệu pháp y tế, xã hội khác.

Hội chứng lặp đoạn 5p xảy ra do di truyền chuyển đoạn cân bằng từ bố hoặc mẹ sang con. Chuyển đoạn cân bằng xảy ra khi một số nhiễm sắc thể bị đứt gãy rồi tái sắp xếp dẫn đến vật liệu di truyền di chuyển và thay đổi. Chuyển đoạn cân bằng chỉ thay đổi thành phần mà không thay đổi số lượng nhiễm sắc thể và không gây hại cho người mang. Tuy nhiên, quá trình tái sắp xếp làm tăng nguy cơ xuất hiện nhiễm sắc thể bất thường cho đời con.

Trong trường hợp hiếm gặp, hội chứng lặp đoạn 5p xảy ra ngẫu nhiên trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển phôi. Khi tế bào tiếp tục phân chia, các tế bào con của tế bào bất thường này sẽ mang đột biến, còn những tế bào khác thì không. Người mang cả hai loại tế bào đột biến di truyền và tế bào bình thường gọi là bệnh khảm. Đối với những trường hợp này, bố mẹ bệnh nhân có nhiễm sắc thể bình thường và khả năng những người con khác mang nhiễm sắc thể bất thường rất thấp.

Hội chứng lặp đoạn 5p do di truyền chuyển đoạn cân bằng. Bố mẹ mang nhiễm sắc thể chuyển đoạn cân bằng gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.

Ngoài ra, hội chứng lặp đoạn 5p còn bắt nguồn từ đột biến ngẫu nhiên xảy ra trong quá trình tạo phôi, vì vậy tất cả thai phụ đều có nguy cơ mang thai bị bệnh. Do đó sàng lọc phát hiện bệnh sớm vô cùng quan trọng và cần thiết. Sản phụ nên khám thai và siêu âm định kì cũng như làm các xét nghiệm cần thiết như sàng lọc thai NIPT nhằm phát hiện sớm vấn đề có thể xảy ra với thai nhi.

• chromosome 5, trisomy 5p, complete (5p11-ter), included
• chromosome 5, trisomy 5p, partial, included
• dup(5p) syndrome
• duplication 5p syndrome
• trisomy 5p
• supernumerary marker chromosome 5p
• r(5)