Suy tủy xương bẩm sinh

Mức độ nghiêm trọng của suy tủy xương bẩm sinh khác nhau giữa các cá nhân. Đối với trường hợp nhẹ, người bệnh vẫn duy trì chức năng tủy xương bình thường. Trường hợp nặng hơn, bệnh nhân có nguy cơ xuất hiện nhiều biến chứng nghiêm trọng như suy tủy, ung thư hoặc xơ hóa phổi.

Ước tỉnh tỉ lệ mắc bệnh suy tủy xương bẩm sinh khoảng 1/1.000.000 người.

Đột biến gen TERT, TERC, DKC1 hoặc TINF2 gây ra phần lớn các trường hợp suy tủy xương bẩm sinh. Những Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra protein có chức năng duy trì cấu trúc telomere tại đầu của nhiễm sắc thể. Ngoài ra, những đột biến gen khác gây bệnh đều liên quan đến khả năng duy trì telomere. Mặt khác, một số người bệnh không mang đột biến tại những gen liên quan đến suy tủy xương bẩm sinh. Người ta chưa rõ nguyên nhân gây bệnh trong những trường hợp này.

Telomere có chức năng ngăn các nhiễm sắc thể không dính vào nhau hoặc phân hủy bất thường, chúng dần ngắn lại sau mỗi lần tế bào phân chia . Vì vậy, sau một số lần phân chia tế bào, telomere trở nên ngắn quá mức, chúng sẽ kích hoạt tế bào chết theo chu trình (apoptosis).

Trong cơ thể, hai phức hợp telomerase và shelterin có chức năng duy trì cấu trúc telomere. Telomerase duy trì chiều dài telomere bằng cách thêm các đoạn lặp ADN nhỏ vào đầu của nhiễm sắc thể sau mỗi lần tế bào phân chia. Thành phần chính của telomerase gồm hTR và hTERT, chúng lần lượt do gen TERC và TERT tạo ra. Trong đó, hTR là phân tử ARN có chức năng cung cấp khuôn mẫu cho trình tự lặp lại của đoạn ADN, hTERT thêm đoạn ADN mới vào đầu nhiễm sắc thể. Mặt khác, gen DKC1 cung cấp hướng dẫn tạo ra protein dyskerin, dyskerin liên kết với hTR nhằm ổn định phức hợp telomerase.

Phức hợp shelterin bảo vệ telomere khỏi quá trình sửa chữa ADN trong tế bào. Nếu không có shelterin bảo vệ, cơ thể sẽ nhận diện telomere như những đứt gãy ADN và kích hoạt phản ứng sửa chữa, dẫn đến kết dính nhiễm sắc thể hoặc gây chết tế bào. Gen TINF2 cung cấp hướng dẫn tạo ra protein tham gia vào phức hợp shelterin.

Đột biến gen TERT, TERC, DKC1 hoặc TINF2 ảnh hưởng đến chức năng của phức hợp telomerase hoặc shelterin, dẫn đến khả năng duy trì cấu trúc telomere giảm và chiều dài telomere ngắn lại. Bởi vì telomere ngắn lại, các tế bào phân chia nhanh như nền móng, nang lông, da, niêm mạc miệng và tủy xương chịu ảnh hưởng nghiêm trọng, từ đó các triệu chứng khởi phát.

Bên cạnh đó, nhiễm sắc thể không ổn định do mất telomere có thể gây ra những biến đổi di truyền và cho phép tế bào phân chia không kiểm soát. Chúng là nguyên nhân làm tăng nguy cơ mắc ung thư.

Ảnh: Quá trình phân chia tế bào (Nguyên phân)
Nguồn: Designua/Shutterstock.com

Ảnh: Cấu trúc ADN
Nguồn: Labster Theory pages

Suy tủy xương bẩm sinh được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng, bệnh sử của bệnh nhân và các triệu chứng đặc trưng, chủ yếu là những dấu hiệu bất thường trên da hoặc miệng. Tuy nhiên, những người có biểu hiện đầu tiên là thiếu máu bất sản hoặc được chẩn đoán xơ phổi thường khó chẩn đoán hơn. Trong trường hợp bệnh nhân bị suy tủy xương, phương pháp xác định cấu trúc telomere trong tế bào máu ngoại vi có thể hỗ trợ chẩn đoán bệnh.

Ngoài ra, người bệnh có thể thực hiện xét nghiệm di truyền nhằm xác định đột biến gen DKC1, TERC, TERT và TINF2, qua đó kết quả chẩn đoán được xác nhận. Ngoài ra, khoảng 50% bệnh nhân có biểu hiện điển hình nhưng không thể phát hiện đột biến.

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn suy tủy xương bẩm sinh. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ biểu hiện và cải thiện chất lượng đời sống người bệnh.

Một số khuyến nghị chung cho bệnh nhân bao gồm:

• Không hút thuốc và không uống rượu nhằm bảo vệ phổi và gan
• Sử dụng kem dưỡng ẩm để ngăn ngừa tổn thương da
• Vệ sinh răng miệng kĩ càng giúp ngăn ngừa mất răng sớm và làm chậm quá trình phát triển khối u ác tính trên lưỡi

Suy tủy xương bẩm sinh có thể di truyền theo nhiều cơ chế khác nhau. Đối với dạng do đột biến gen DKC1 gây ra, bệnh di truyền theo kiểu lặn liên kết với nhiễm sắc thể giới tính X. Nam giới chỉ có một nhiễm sắc thể X, do đó một bản sao của gen DKC1 đột biến trong mỗi tế bào đủ để gây ra triệu chứng bệnh nghiêm trọng. Người cha bị bệnh không thể truyền gen đột biến này cho con trai. Đối với phụ nữ có hai nhiễm sắc thể X, đột biến tại một bản sao của gen DKC1 thường gây ra các triệu chứng nhẹ.

Trường hợp đột biến diễn ra trên những gen khác, suy tủy xương bẩm sinh có thể di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Đối với di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường, một bản sao của gen trong mỗi tế bào đủ để gây ra bệnh. Người bệnh thường được di truyền từ cha hoặc mẹ mắc bệnh. Một số ít trường hợp là do đột biến mới (denovo) xuất hiện trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc quá trình phát triển phôi sớm.

Nếu di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, bệnh chỉ biểu hiện khi có cả hai bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào. Bệnh nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường sẽ có bố và mẹ mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ ít khi biểu hiện triệu chứng bệnh.

Suy tủy xương bẩm sinh di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nếu cha hoặc mẹ mắc bệnh, con sinh ra sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì nếu có thành viên mắc bệnh.

Suy tủy xương bẩm sinh di truyền lặn do đột biến nhiều gen, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.

Bệnh có cơ chế di truyền liên-kết-X phức tạp nên khó phát hiện trên những người phụ nữ mang gen bệnh cho đến khi họ sinh con. Người mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con.

• Zinsser-Cole-Engman syndrome