Hội chứng mất đoạn Xq21 (Xq21 microdeletion syndrome) gây ra loạn dưỡng võng mạc. Trong một số trường hợp nghiêm trọng, bệnh nhân có thể bị mất thị lực hoàn toàn. Hội chứng này khởi phát trong giai đoạn thai nhi hoặc sơ sinh với các triệu chứng tiến triển dần đến khi người bệnh trưởng thành.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Biểu hiện lâm sàng
Thoái hoá màng mạch
Phần lớn bệnh nhân nam đều bị suy giảm thị lực tiến triển. Trong giai đoạn trẻ nhỏ, người bệnh có biểu hiệu quáng gà (nhìn kém vào buổi tối). Những triệu chứng phát triển sau đó bao gồm thu hẹp tầm nhìn , mờ mắt do mất các tế bào cảm nhận ánh sáng lót sau võng mạc và màng mạch.
Nguồn: Terese Winslow
Tốc độ phát triển bệnh khác nhau giữa các bệnh nhân. Tuy nhiên, tất cả trường hợp đều dẫn đến mất thị lực vào cuối giai đoạn trưởng thành. Đối với nữ giới mang gen gây bệnh, võng mạc xuất hiện một số thay đổi đặc trưng của triệu chứng thoái hoá màng mạch.
Ảnh: Thu hẹp tầm nhìn ngoại vi (Tunnel Vision)
Nguồn: Visiondirect.com.a
Các triệu chứng khác
Một số biểu hiệu khác của hội chứng mất đoạn Xq21 bao gồm:
- Béo phì
- Thiểu năng trí tuệ dạng trung bình
- Mất thính lực bẩm sinh
Mất thính lực có thể xảy ra do tổn thương tế bào lông tại tai trong, dây thần kinh tiền đình-ốc tai hoặc trung tâm xử lí của não. Trong những trường hợp khác, người bệnh mất thính lực do sóng âm không thể di chuyển đến tai trong.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Độ phổ biến
Ước tính tỉ lệ mắc hội chứng mất đoạn Xq21 trên toàn thế giới chưa đến 1/1.000.000 người.
Nguyên nhân
Đột biến mất đoạn q21 trên nhiễm sắc thể giới tính X gây ra hội chứng mất đoạn Xq21. Đoạn mất chứa nhiều gen quan trọng như gen POU3F4. Gen POU3F4 cung cấp hướng dẫn tạo ra protein yếu tố phiên mã. Protein này tham gia điều hoà biểu hiện cho nhiều gen có chức năng quan trọng trong giai đoạn biệt hoá tế bào tại não và tuỷ sống. Ngoài ra, gen POU3F4 cũng tham gia quá trình phát triển tai giữa, tai trong cũng như một số vùng não của thai nhi. Vì vậy, đột biến mất gen POU3F4 dẫn đến các triệu chứng liên quan đến trí tuệ và thính lực.
Bên cạnh gen POU3F4, người bệnh cũng mất nhiều gen khác như CHM và ZNF711. Gen CHM cung cấp hướng dẫn tạo ra protein REP-1 khắp cơ thể. Protein này kiểm soát quá trình vận chuyển protein và các bào quan trong tế bào. Đột biến mất gen CHM làm giảm lượng protein REP-1 trong cơ thể. Thông thường, protein REP-2 trong cơ thể có thể thay thế REP-1 vì hai protein này có cấu trúc và chức năng tương tự nhau. Tuy nhiên, võng mạc chứa rất ít protein REP-2. Thiếu protein này làm gián đoạn quá trình vận chuyển protein và bào quan, dẫn đến chết tế bào và thoái hoá màng mạch võng mạc.
Gen ZNF711 cung cấp hướng dẫn tạo ra protein có khả năng kích hoạt quá trình phiên mã ADN. Mất gen này gây ra các biểu hiện liên quan đến thiểu năng nhận thức của người bệnh.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Chẩn đoán
Hội chứng mất đoạn Xq21 được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng và xét nghiệm di truyền.
Kiểm tra thị lực
Một số phương pháp kiểm tra thị lực nhằm chẩn đoán triệu chứng thoái hoá màng mạch bao gồm:
- Đo điện cơ mắt : đo phản ứng của võng mạc đối với ánh sáng
- Chụp cắt lớp võng mạc: sử dụng ánh sáng phản xạ nhằm tạo ra hình ảnh võng mạc
- Chụp mạch huỳnh quang : tiêm thuốc nhuộm huỳnh quang qua tĩnh mạch nhằm quan sát các mạch máu trong mắt
Ảnh: Đo điện cơ mắt
Nguồn: A.D.A.M
Ảnh: Chụp huỳnh quang màng mạch
Nguồn: A.D.A.M
Xét nghiệm di truyền
Phương pháp phân tích nhiễm sắc thể thông thường khó phát hiện các đột biến mất đoạn nhỏ. Vì vậy, bệnh nhân cần thực hiện giải trình tự exome (Whole Exome Sequencing - WES), xét nghiệm lai huỳnh quang tại chỗ (Fluorescence In Situ Hybridization - FISH) hoặc lai so sánh bộ gen (array Comparative Genomic Hybridization - aCGH). Những xét nghiệm này có thể xác định đột biến mất đoạn nhỏ chính xác hơn. Sau đó, kết quả chẩn đoán được xác nhận bằng kĩ thuật giải trình tự Sanger hoặc PCR định lượng.
Điều trị
Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn hội chứng mất đoạn Xq21. Tuy nhiên, những phương pháp sau có thể cải thiện thị lực của bệnh nhân:
- Áp dụng chế độ ăn giàu rau, củ, quả và protein nạc
- Hạn chế thực phẩm chứa nhiều muối, đường và chất béo không lành mạnh
- Tập thể dục với cường độ vừa phải
- Không hút thuốc lá
- Khám mắt định kì
- Ngủ đủ giấc
Trong trường hợp bệnh nhân bị suy giảm thính lực, bác sĩ có thể chỉ định một số biện pháp hỗ trợ như:
- Đeo máy trợ thính : nhằm khuếch đại âm thanh cho người bệnh dễ nghe hơn
- Ghép ốc tai điện tử : thiết bị giúp truyền sóng âm từ tai trong đến não
- Phẫu thuật: cắt bỏ u nang, khối u hay vật cản khiến âm thanh không thể di chuyển đến tai trong hoặc chỉnh sửa các xương nhỏ bên trong tai
Ảnh: Máy trợ thính
Nguồn: Cleveland Clinic
Ảnh: Ghép ốc tai điện tử
Nguồn: Cleveland Clinic
Dạng di truyền
Hội chứng mất đoạn Xq21 di truyền theo kiểu lặn liên kết với nhiễm sắc thể giới tính X. Nam giới chỉ có một nhiễm sắc thể X, do đó một bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào đủ để gây ra triệu chứng bệnh nghiêm trọng. Người cha bị bệnh không thể truyền gen đột biến này cho con trai. Đối với phụ nữ có hai nhiễm sắc thể X, đột biến tại một bản sao của gen gây bệnh thường gây ra các triệu chứng nhẹ.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Hội chứng mất đoạn Xq21 có cơ chế di truyền liên kết X phức tạp nên khó phát hiện trên những người phụ nữ mang gen bệnh cho đến khi sinh con. Người mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.
Các tên gọi khác
- Ayazi syndrome
- Del(X)(q21)
- Monosomy Xq21
References
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. CHROMOSOME Xq21 DELETION SYNDROME. Retrieved February 10, 2025 from https://www.omim.org/entry/303110
- MalaCards. Xq21 Microdeletion Syndrome (DEL). Retrieved February 10, 2025 from https://www.malacards.org/card/xq21_microdeletion_syndrome
- National Institute of Health. A maternally inherited 8.05 Mb Xq21 deletion associated with Choroideremia, deafness, and mental retardation syndrome in a male patient. Retrieved February 10, 2025 from https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5471966/
- National Institute of Health. Contiguous Gene Syndromes and Hearing Loss: A Clinical Report of Xq21 Deletion and Comprehensive Literature Review. Retrieved February 10, 2025 from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38927613/
- National Institute of Health. Tuber Cinereum Diverticula in a 28-Month-Old with Xq21 Deletion Syndrome. Retrieved February 10, 2025 from https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4122022/
- Orphanet. Xq21 microdeletion syndrome. Retrieved February 10, 2025 from https://www.orpha.net/en/disease/detail/1435
