Thiếu ornithine translocase

Biểu hiện của bệnh thiếu ornithine translocase có mức độ nghiêm trọng và độ tuổi khởi phát khác nhau. Trẻ sơ sinh mắc bệnh có triệu chứng thiếu ornithine translocase trong vòng vài ngày sau khi chào đời. Tuy nhiên, đa số bệnh nhân không có bất kì triệu chứng nào cho đến giai đoạn sau của cuộc đời. Đối với các trường hợp này, bệnh có thể khởi phát bất cứ lúc nào từ giai đoạn trẻ nhỏ đến tuổi trưởng thành. Thiếu ornithine translocase dạng khởi phát muộn thường ít nghiêm trọng hơn so với dạng trẻ sơ sinh.

Trẻ sơ sinh thiếu ornithine translocase có các dấu hiệu chung bao gồm:

• Lờ đờ
• Không muốn ăn
• Thường xuyên nôn
• Kiểm soát hơi thở kém
• Khả năng điều chỉnh nhiệt độ cơ thể kém
• Co giật
• Cử động cơ bất thường

Trong một số ít trường hợp, bệnh nhân có dấu hiệu thiểu năng trí tuệ hoặc chậm phát triển trong khi đa số bệnh nhân có trí thông minh bình thường. Khi bệnh tiến triển nghiêm trọng, người bệnh có thể hôn mê.

Người thiếu ornithine translocase dạng khởi phát muộn thường có các triệu chứng sau:

• Nôn mửa
• Lờ đờ
• Rối loạn vận động
• Các dấu hiệu về thị lực
• Rối loạn chức năng não
• Chậm phát triển
• Giảm khả năng học tập
• Co cứng
• Bệnh gan mãn tính
• Chảy máu bất thường mức độ nhẹ

Người thiếu ornithine translocase thường không dung nạp thực phẩm giàu protein như thịt. Do đó, các yếu tố bao gồm thức ăn giàu protein, căng thẳng, nhịn ăn có thể khiến amoniac tích tụ nhanh hơn trong máu. Quá trình tăng nhanh của amoniac dẫn đến các dấu hiệu đặc trưng của bệnh thiếu ornithine translocase.

Triệu chứng của bệnh thiếu ornithine translocase thường khác nhau đáng kể giữa các cá nhân nhưng phương pháp điều trị phù hợp có thể ngăn ngừa một số biến chứng xảy ra và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Thiếu ornithine translocase rất hiếm gặp. Đến nay, hơn 100 trường hợp được ghi nhận trên toàn thế giới.

Đột biến gen SLC25A15 gây ra thiếu ornithine translocase. Gen SLC25A15 cung cấp hướng dẫn tạo ra protein vận chuyển ornithine ti thể 1. Protein này tham gia vào chu trình ure—chuỗi các phản ứng sinh hóa xảy ra trong tế bào gan. Chu trình ure phân giải nitơ thừa do quá trình phân hủy protein tạo ra. Sản phẩm của chu trình này là hợp chất ure được thận bài tiết qua nước tiểu.

Chất vận chuyển ornithine ti thể 1 hoạt động trong ti thể—trung tâm sản xuất năng lượng của tế bào. Tại đây, protein này vận chuyển phân tử ornithine đến tham gia vào chu trình ure.

Đột biến gen SLC25A15 làm giảm hoặc mất hoàn toàn chức năng của protein vận chuyển ornithine ti thể 1. Từ đó, quá trình vận chuyển ornithine giảm đi và chu trình ure không thể diễn ra như bình thường. Vì vậy, nitơ tích tụ trong máu dưới dạng amoniac độc hại thay vì được biến đổi thành ure và bài tiết ra khỏi cơ thể. Amoniac chủ yếu gây hại cho não. Cụ thể, lượng amoniac thừa gây ra các vấn đề thần kinh và các triệu chứng khác của bệnh thiếu ornithine translocase. Ngoài ra, quá trình vận chuyển ornithine giảm còn gây ra các bất thường khác bao gồm tăng ornithine máu, homocitrullin niệu.

Một phiên bản khác của protein vận chuyển ornithine ti thể do một gen khác sản xuất. Số lượng của protein này trong cơ thể không nhiều bằng protein vận chuyển ornithine ti thể 1 nhưng nó có thể bù đắp một phần khi protein vận chuyển ornithine ti thể 1 mất chức năng. Nhờ đó, thời gian khởi phát bệnh sẽ muộn hơn, các biểu hiện lâm sàng cũng nhẹ hơn. Ngoài ra, các yếu tố khác bao gồm yếu tố chưa được xác định cũng góp phần vào mức độ nghiêm trọng của bệnh thiếu ornithine translocase.

Thiếu ornithine translocase liên quan đến chu trình ure nên nó thuộc nhóm bệnh di truyền rối loạn chu trình ure.

Trong thời gian đầu, thiếu ornithine translocase được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng. Sau đó, bệnh nhân cần thực hiện xét nghiệm chuyên sâu nhằm tăng độ chính xác của kết quả chẩn đoán.

Xét nghiệm để xác định những dấu hiệu sau:

• Tăng bài tiết axit orotic, homocitrulline và uracil trong nước tiểu
• Nồng độ polyamine trong huyết tương tăng
• Nồng độ ornithine, glutamine, alanine và transaminase trong gan tăng
• Nồng độ amoniac trong máu tăng theo từng đợt hoặc sau bữa ăn
• Nồng độ ornithine trong máu tăng mãn tính

Khi cần thiết, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện xét nghiệm di truyền nhằm xác nhận chẩn đoán.

Bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp nhất cho bệnh nhân thiếu ornithine translocase. Mục tiêu chính của quá trình điều trị là giảm các triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng.

Bệnh nhân cần tuân thủ chế độ ăn ít protein và bổ sung thêm citrulline hoặc arginine. Trong trường hợp kháng thuốc, người bệnh có thể sử dụng natri benzoat, natri hoặc glycerol phenylbutyrat để kiểm soát nồng độ amoniac trong máu. Trong một số giai đoạn nhất định, bệnh nhân cần được theo dõi chặt chẽ nhằm phát hiện kịp thời tình trạng tăng amoniac máu.

Các mốc thời gian cần giám sát chặt chẽ bệnh nhân bao gồm:

• Mang thai
• Phẫu thuật
• Nhiễm trùng
• Khi sử dụng một số loại thuốc nhất định như corticosteroid

Đối với người hôn mê do tăng amoniac máu, bác sĩ thực hiện thẩm phân máu hoặc lọc máu, liệu pháp loại bỏ amoniac, đảo ngược quá trình dị hóa bằng cách truyền glucose và lipid.

Thiếu ornithine translocase di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là cả hai bản sao của gen trong mỗi tế bào đều có đột biến. Cha mẹ của một cá nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường đều mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ thường không biểu hiện dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.

Thiếu ornithine translocase di truyền lặn đột biến gen SLC25A15, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.

• HHH syndrome
• Hyperornithinaemia-hyperammonaemia-homocitrullinuria syndrome
• Hyperornithinemia-hyperammonemia-homocitrullinemia syndrome
• Hyperornithinemia-hyperammonemia-homocitrullinuria syndrome
• Triple H syndrome