Phổ bệnh thần kinh mất điều hòa

Phổ bệnh thần kinh mất điều hòa khiến người bệnh khó phối hợp cử động chân tay và giữ thăng bằng. Bên cạnh đó, họ có thể rối loạn thần kinh cảm giác, vận động hoặc kết hợp cả hai. Rối loạn thần kinh cảm giác dẫn đến bệnh nhân có triệu chứng tê, ngứa ran hoặc đau cánh tay và chân. Đối với rối loạn thần kinh vận động, bệnh ảnh hưởng đến các dây thần kinh có chức năng điều khiển cơ hoạt động. Phần lớn người bệnh cũng biểu hiện bệnh não và co giật.

Các triệu chứng khác của người bệnh bao gồm:

• Liệt cơ mắt ngoài
• Sụp mí mắt
• Mất thị lực vĩnh viễn
• Rung giật cơ
• Bệnh gan
• Trầm cảm
• Đau nửa đầu

Ảnh: Mí mắt sụp xuống
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute

Ảnh: Giải phẫu gan
Nguồn: Medlineplus.gov

Hiện nay, chưa có thống kê cụ thể tỉ lệ mắc phổ bệnh thần kinh mất điều hòa.

Đột biến gen POLG hoặc TWNK gây ra phổ bệnh thần kinh mất điều hòa. Gen POLG cung cấp hướng dẫn tạo ra một phần trong tiểu đơn vị alpha của protein polymerase gamma (pol γ). Gen TWNK cung cấp hướng dẫn tạo ra protein Twinkle. Pol γ và Twinkle hoạt động trong ti thể.

Ti thể là cấu trúc bên trong tế bào, chúng sử dụng oxy để chuyển đổi năng lượng từ thức ăn thành dạng tế bào có thể sử dụng. Tuy phần lớn ADN được đóng gói trong nhiễm sắc thể và nằm trong nhân, ti thể cũng có một lượng nhỏ ADN của riêng mình (ADN ti thể). ADN ti thể rất quan trọng đối với hoạt động chức năng của ti thể. Pol γ và Twinkle tham gia vào quá trình sao chép ADN ti thể để tạo ra bản sao của chúng.

Đột biến gen POLG hoặc TWNK dẫn đến phiên bản protein pol γ hoặc Twinkle bất thường, do đó quá trình sao chép ADN ti thể suy giảm. Người ta nhận thấy đột biến gen POLG khiến số lượng ADN ti thể giảm và đột biến gen TWNK thường gây ra mất đoạn ADN ti thể. Hiện tượng giảm số lượng bản sao và mất đoạn ADN ti thể thường diễn ra tại tế bào cơ, não hoặc gan. ADN ti thể giảm số lượng dẫn đến năng lượng tế bào thấp, vì vậy các triệu chứng đặc trưng của phổ bệnh lí thần kinh mất điều hòa khởi phát. Người ta chưa rõ mất đoạn ADN ti thể ảnh hưởng như thế nào đến biểu hiện của người bệnh.

Ảnh: Cấu trúc ADN
Nguồn: Terese Winslow LLC

Ảnh: Cấu trúc nhiễm sắc thể
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Phổ bệnh thần kinh mất điều hòa được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng, bệnh sử cá nhân và gia đình kết hợp với xét nghiệm chuyên biệt.

Một số xét nghiệm phổ biến được sử dụng để chẩn đoán bệnh gồm:

• Kiểm tra thăng bằng, khả năng phối hợp và phản xạ
• Xét nghiệm máu
• Chụp cộng hưởng từ (MRI) não
• Chọc dò tủy sống

Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định người bệnh thực hiện xét nghiệm di truyền nhằm phát hiện đột biến gen POLG hoặc TWNK, qua đó kết quả chẩn đoán được xác nhận.

Ảnh: Chọc dò dịch tủy
Nguồn: Cleveland Clinic

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn phổ bệnh lí thần kinh mất điều hòa. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng như co giật, động kinh và bất thường vận động. Bên cạnh đó, người bệnh cần vật lí trị liệu để cải thiện khả năng vận động. Ngoài ra, họ cần theo dõi men gan ba tháng một lần và xét nghiệm chức năng gan khi bắt đầu sử dụng thuốc chống động kinh mới. Lưu ý, bệnh nhân không nên sử dụng axit valproic và natri divalproate vì các hoạt chất này có nguy cơ gây ra hoặc làm tiến triển bệnh gan.

Phổ bệnh thần kinh mất điều hòa có thể di truyền theo nhiều kiểu khác nhau tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh.

Trường hợp bệnh nhân mang đột biến gen POLG, bệnh di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, bệnh chỉ biểu hiện khi có cả hai bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào. Bệnh nhân mắc bệnh di truyền gen lặn trên nhiễm sắc thể thường có bố và mẹ mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ ít khi biểu hiện triệu chứng bệnh.

Một số người bệnh mang đột biến gen TWNK di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, một bản sao của gen trong mỗi tế bào đủ để gây ra bệnh. Người bệnh thường được di truyền từ cha hoặc mẹ mắc bệnh. Một số ít trường hợp là do đột biến mới (denovo) xuất hiện trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc quá trình phát triển phôi sớm.

Phổ bệnh thần kinh mất điều hòa di truyền lặn đột biến gen POLG, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.

Ngoài ra, bệnh có thể di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nếu cha hoặc mẹ mắc bệnh, con sinh ra sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì nếu có thành viên mắc bệnh.

• ANS
• MIRAS
• SANDO
• Mitochondrial recessive ataxia syndrome
• Sensory ataxia neuropathy dysarthria and ophthalmoplegia