Thiếu RAB18 (RAB18 deficiency) gây ra hai bệnh có dấu hiệu tương tự nhau, chủ yếu ảnh hưởng đến mắt, não và hệ sinh sản. Hai bệnh này được gọi là hội chứng vi Warburg và hội chứng Martsolf. Cả hai từng là các bệnh riêng biệt nhưng hiện được xem là một phần của cùng một phổ bệnh vì các đặc điểm tương tự và cùng nguyên nhân di truyền.
Nguồn: Terese Winslow
Biểu hiện lâm sàng
Cả hội chứng vi Warburg và hội chứng Martsolf đều không ảnh hưởng đến tuổi thọ của bệnh nhân.
Hội chứng vi Warburg
Hội chứng vi Warburg là bệnh nghiêm trọng hơn. Người bệnh thường có các triệu chứng liên quan đến mắt từ khi sinh ra bao gồm đục thủy tinh thể, tật mắt nhỏ và giác mạc nhỏ. Thấu kính là cấu trúc nằm phía trước mắt với chức năng tập trung ánh sáng, giác mạc là lớp phủ bên ngoài của mắt. Ngoài ra, đồng tử của bệnh nhân có dấu hiệu co lại và không giãn ra trong điều kiện ánh sáng yếu. Người bệnh cũng có biểu hiện thoái hóa dây thần kinh truyền thông tin thị giác từ mắt đến não, bất thường này được gọi là teo thị giác. Các triệu chứng về mắt làm giảm thị lực của bệnh nhân.
Nguồn: Medlineplus.gov
Hội chứng vi Warburg còn gây ra triệu chứng thiểu năng trí tuệ nghiêm trọng và các dấu hiệu khác về thần kinh do não tăng trưởng và phát triển không bình thường. Bệnh nhân thường chậm phát triển và có nguy cơ mất khả năng ngồi, đứng, đi hoặc nói. Khi còn nhỏ, trẻ thường có dấu hiệu yếu cơ. Khi lớn hơn, cơ của trẻ cứng dần và khớp biến dạng làm hạn chế chuyển động chân. Các triệu chứng về cơ tiến triển nghiêm trọng theo thời gian và dẫn đến liệt cả bốn chi. Cuối cùng, hơi thở của bệnh nhân có thể yếu đi. Các bất thường về não góp phần gây ra biểu hiện lâm sàng liên quan đến thị lực. Ngoài ra, người bệnh còn xuất hiện các cơn co giật tái phát.
Trong một số trường hợp, người bệnh có biểu hiện suy sinh dục do giảm gonadotropin. Thiếu các hormone này khiến các cơ quan sinh sản phát triển yếu hơn bình thường. Bệnh nhân nam thường có dương vật nhỏ hoặc tinh hoàn ẩn. Đối với nữ giới, bệnh có thể gây kém phát triển nếp gấp sinh dục bên trong và lỗ âm đạo nhỏ.
Nguồn: Encyclopædia Britannica, Inc.
Hội chứng Martsolf
Hội chứng Martsolf ảnh hưởng đến các hệ thống tương tự như hội chứng vi Warburg nhưng ít nghiêm trọng hơn.
Người bệnh thường có các biểu hiện lâm sàng sau:
- Đục thủy tinh thể
- Tật mắt nhỏ
- Đồng tử nhỏ
- Teo thị giác
- Giảm thị lực vỏ não
- Thiểu năng trí tuệ mức độ nhẹ đến trung bình
- Chậm phát triển kĩ năng vận động như ngồi và đi
- Yếu cơ
Nguồn: Centers for Disease Control and Prevention
Ngoài ra, người mắc hội chứng Martsolf cũng có dấu hiệu cứng cơ nhưng tiến triển chậm hơn so với bệnh nhân hội chứng vi Warburg và chỉ ảnh hưởng đến chân và bàn chân. Trong một số trường hợp, bệnh nhân cũng có biểu hiện suy sinh dục do giảm gonadotropin.
Độ phổ biến
Thiếu RAB18 rất hiếm gặp nên tỉ lệ mắc bệnh chưa được xác định. Hội chứng vi Warburg phổ biến hơn hội chứng Martsolf.
Nguyên nhân
Đột biến gen RAB3GAP1, RAB3GAP2, RAB18, hoặc TBC1D20 gây thiếu RAB18. Trong đó, đột biến gen RAB3GAP1 là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra hội chứng vi Warburg mặc dù đột biến tại các gen khác cũng có thể dẫn đến bệnh. Đột biến gây ra hội chứng vi Warburg loại bỏ hoàn toàn quá trình sản xuất hoặc chức năng của protein do các gen này hướng dẫn sản xuất. Hội chứng Martsolf do đột biến gen RAB3GAP2 hoặc RAB3GAP1 gây ra. Tuy nhiên, đột biến gen RAB3GAP2 là nguyên nhân gây bệnh phổ biến hơn. Đột biến trên các gen này khiến protein giảm nhưng không mất hoàn toàn chức năng.
Gen RAB18 cung cấp hướng dẫn tạo ra protein RAB18. Các gen RAB3GAP1, RAB3GAP2 và TBC1D20 cung cấp hướng dẫn tạo ra các protein điều khiển hoạt động của protein RAB18. Cụ thể, protein RAB3GAP1 và RAB3GAP2 tương tác với nhau để tạo thành phức hợp kích hoạt RAB18. Ngược lại, protein TBC1D20 có chức năng tắt RAB18.
Nguồn: ResearchGate
Trong trạng thái hoạt động, protein RAB18 điều chỉnh quá trình di chuyển của một số chất giữa các ngăn trong tế bào và quá trình lưu trữ hoặc giải phóng chất béo bằng các giọt lipid. Ngoài ra, protein này cũng rất quan trọng với quá trình tự thực bào—cơ chế loại bỏ các vật liệu không cần thiết ra khỏi tế bào.
Đột biến gen RAB3GAP1, RAB3GAP2, RAB18, hoặc TBC1D20 làm gián đoạn chức năng của RAB18. Tuy nhiên, nguyên nhân thiếu RAB18 dẫn đến các triệu chứng về mắt, não và dấu hiệu của bệnh chưa được xác định.
Chẩn đoán
Thiếu RAB18 được chẩn đoán thông qua các biểu hiện lâm sàng kết hợp với hình ảnh thần kinh của người bệnh. Ngoài ra, xét nghiệm di truyền cũng có thể xác định bệnh.
Điều trị
Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị thiếu RAB18. Các phương pháp chủ yếu làm giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống bệnh nhân. Đối với bệnh nhân có triệu chứng đục thủy tinh thể và tinh hoàn ẩn, bác sĩ thường chỉ định phẫu thuật. Các phương pháp điều trị triệu chứng thiểu năng trí tuệ, chậm phát triển, khó khăn khi ăn uống và co giật sẽ khác nhau giữa các cá nhân tùy vào mức độ nghiêm trọng.
Bệnh nhân có dấu hiệu co giật cần thực hiện vật lí trị liệu nhằm tối đa hóa khả năng vận động và sử dụng thiết bị y tế. Trong trường hợp bệnh nhân có dấu hiệu suy sinh dục, bác sĩ sẽ thực hiện bổ sung hormone.
Dạng di truyền
Thiếu RAB18 di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là cả hai bản sao của gen trong mỗi tế bào đều có đột biến. Cha mẹ của một cá nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường đều mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ thường không biểu hiện dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Thiếu RAB18 di truyền lặn đột biến gen RAB3GAP1, RAB3GAP2, RAB18, hoặc TBC1D20, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.
Các tên gọi khác
- RAB18 deficiency
References
- Genetic Testing Information. Martsolf syndrome. Retrieved October 30, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/C0796037/
- Genetic Testing Information. Warburg micro syndrome. Retrieved October 30, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/C5442005/
- Genetic and Rare Diseases Information Center. Cataract-intellectual disability-hypogonadism syndrome. Retrieved October 30, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/3406/index
- Genetic and Rare Diseases Information Center. Micro syndrome. Retrieved October 30, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5534/index
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. WARBURG MICRO SYNDROME 1; WARBM1. Retrieved October 30, 2024 from https://omim.org/entry/600118
- U.S. National Library of Medicine. RAB18 deficiency. Retrieved October 30, 2024 from https://medlineplus.gov/genetics/condition/rab18-deficiency/
- MalaCards. Rab18 Deficiency. Retrieved October 30, 2024 from https://www.malacards.org/card/rab18_deficiency
- National Institute of Health. RAB18 Deficiency. Retrieved October 30, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK475670/
