Khô da sắc tố (xeroderma pigmentosum) là bệnh di truyền ảnh hưởng chủ yếu đến mắt và vùng da tiếp xúc với ánh nắng mặt trời. Người bệnh rất nhạy cảm với tia cực tím (UVR) trong ánh sáng mặt trời và các loại ánh sáng nhân tạo. Do đó, da của họ thường lão hóa sớm, khô và thay đổi màu da. Ngoài ra, một số người còn xuất hiện bệnh liên quan đến hệ thần kinh.

Nguồn: Terese Winslow LLC
Biểu hiện lâm sàng
Da
Bệnh khô da nhiễm sắc tố thường khởi phát sớm trong độ tuổi sơ sinh và trẻ nhỏ. Phần lớn người bệnh bị cháy nắng mức độ nặng sau khi tiếp xúc với ánh nắng vài phút. Cháy nắng khiến da của trẻ nổi mẩn đỏ và phồng rộp kéo dài trong vài tuần. Tuy nhiên, một số trẻ mắc bệnh khô da nhiễm sắc tố không có hiện tượng cháy nắng mà da chỉ bị rám nắng.
Đến khoảng 2 tuổi, đa số trẻ mắc bệnh sẽ xuất hiện tàn nhang trên những vùng da tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời như mặt, cánh tay và môi. Những vết tàn nhang này hiếm thấy trên da của người không mắc bệnh.

Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Ngoài ra, bệnh nhân mắc bệnh khô da nhiễm sắc tố có nguy cơ mắc các loại ung thư dưới đây trước 10 tuổi:
Ung thư da không ác tính
Khối u xuất hiện phổ biến trên tai, mặt, cổ và cẳng tay. Các loại ung thư da bao gồm ung thư biểu mô tế bào đáy và ung thư biểu mô tế bào vảy . Loại ung thư này thường được điều trị bằng phương pháp phẫu thuật và hiếm khi gây tử vong. Những người bệnh khô da nhiễm sắc tố có nguy cơ xuất hiện khối u không ác tính cao gấp 10.000 lần bình thường.

Ảnh: Ung thư biểu mô tế bào đáy
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Ảnh: Ung thư biểu mô tế bào vảy
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Ung thư da ác tính
Ví dụ như ung thư hắc tố da. Khối u ác tính ít phổ biến hơn khối u lành tính. Ung thư da ác tính là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu của những trường hợp mắc ung thư da. Bệnh nhân khô da nhiễm sắc tố có nguy cơ mắc bệnh cao hơn 2.000 lần so với người bình thường.
Ung thư nội tạng
Các loại ung thư nội tạng phổ biến gồm có khối u não, ung thư tuyến giáp, ung thư máu và ung thư phổi.

Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Mắt
Mắt của bệnh nhân khô da nhiễm sắc tố rất nhạy cảm với tia cực tím. Do đó, mắt của họ sẽ đỏ, kích ứng và đục giác mạc nếu không được bảo vệ khi tiếp xúc với những nguồn ánh sáng có tia cực tím.
Bên cạnh đó, một số bệnh nhân có triệu chứng nghiêm trọng hơn như:
- Giảm thị lực
- Lông mi rụng
- Mí mắt mỏng, lệch vào trong hoặc lệch ra ngoài

Nguồn: Medlineplus.gov
Thần kinh
Bên cạnh triệu chứng liên quan đến da và mắt, người bệnh có thể gặp bệnh lí về thần kinh. Những triệu chứng về thần kinh có xu hướng tiến triển nặng hơn theo thời gian.

Nguồn: National Library of Medicine
Những biểu hiện bất thường liên quan đến thần kinh gồm có:
- Mất thính giác
- Khả năng phối hợp kém
- Đi lại và vận động khó khăn
- Mất chức năng trí tuệ
- Khó khăn khi nuốt và nói
- Co giật
- Mãn kinh sớm
Các dạng bệnh
Người ta xác định được ít nhất 8 dạng di truyền của bệnh khô da nhiễm sắc tố và xếp vào 2 nhóm như sau:
- Nhóm cổ điển: XP-A, XP-B, XP-C, XP-D, XP-E, XP-F, XP-G
- Nhóm biến thể: XP-V
Người bệnh thuộc dạng cổ điển thường khởi phát ung thư da trước 20 tuổi. Dạng biến thể gây ung thư da cho bệnh nhân từ 20–30 tuổi.
Những điểm giống và khác nhau của 8 loại này gồm:
- Giống nhau: cả 8 loại đều làm tăng nguy cơ ung thư da. Tuy nhiên, một số loại có khả năng làm tăng nguy cơ mắc bệnh về thần kinh cao hơn những loại khác.
- Khác nhau: nguyên nhân di truyền.
Độ phổ biến
Bệnh khô da sắc tố rất hiếm gặp. Ước tính tỉ lệ mắc bệnh tại Mĩ và Châu Âu khoảng 1/1.000.000 người. Tỉ lệ này cao hơn tại khác khu vực như Nhật Bản, Bắc Phi và Trung Đông.
Nguyên nhân
Đột biến nhiều gen gồm DDB2, ERCC1, ERCC2, ERCC3, ERCC4, ERCC5, POLH, XPA và XPC gây ra bệnh khô da nhiễm sắc tố. Phần lớn trường hợp mắc bệnh tại Mĩ do các đột biến trên gen XPC, ERCC2 và POLH. Các gen này tham gia vào quá trình sửa chữa sai hỏng trên ADN do tia cực tím và hóa chất độc hại như khói thuốc lá gây ra.

Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Thông thường, tế bào có khả năng tự sửa chữa sai sót trên ADN. Tuy nhiên, đối với những bệnh nhân mắc khô da nhiễm sắc tố, tổn thương trên ADN không được phát hiện và sửa chữa. Theo thời gian, ADN tích lũy càng nhiều sai sót khiến tế bào hoạt động bất thường và phát triển thành ung thư hoặc chết đi.

Nguồn: Credit: Designua/Shutterstock.com
Các gen liên quan đến bệnh khô da nhiễm sắc tố cung cấp hướng dẫn tạo ra protein tham gia vào quá trình sửa chữa cắt bỏ nucleotide. Chúng phát hiện lỗi sai trên ADN, sau đó tiến hành tháo xoắn, cắt bỏ nucleotide sai và thay bằng nucleotide đúng. Khi đột biến xảy ra, một trong những bước sửa sai trên sẽ bị ảnh hưởng .
Trong số 9 gen liên quan đến bệnh khô da nhiễm sắc tố có 8 gen tham gia vào quá trình sửa chữa cắt bỏ nucleotide. Những gen đó bao gồm DDB2, ERCC1, ERCC2, ERCC3, ERCC4, ERCC5, XPA và XPC. Gen POLH cũng bảo vệ tế bào khỏi tia cực tím nhưng gen này sử dụng cơ chế bỏ qua tổn thương trên ADN thay vì sửa chữa nucleotide.
Tia cực tím có thể dẫn đến hoạt động bất thường của những gen có chức năng kiểm soát quá trình phát triển và phân chia tế bào. Do đó, tế bào sẽ tăng sinh mất kiểm soát và hình thành khối u. Người ta nhận thấy tổn thương tích lũy trong ADN cũng gây ra tổn thương thần kinh dù não không tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím.
Chẩn đoán
Bác sĩ chẩn đoán bệnh khô da nhiễm sắc tố dựa trên triệu chứng của bệnh nhân. Đồng thời, bác sĩ thường chỉ định thực hiện xét nghiệm di truyền để kiểm tra các đột biến gen gây bệnh.
Điều trị
Hiện nay chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn bệnh khô da nhiễm sắc tố. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện chất lượng đời sống cho bệnh nhân.
Thuốc nhỏ mắt
Thuốc nhỏ mắt bôi trơn giúp giảm viêm giác mạc.
Máy trợ thính
Khi tình trạng mất thính lực của bệnh nhân tiến triển nặng, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng máy trợ thính. Một số trường hợp nặng phải tiến hành cấy ốc tai điện tử.

Nguồn: Keck Medicine of USC
Phẫu thuật
Nếu ung thư phát triển, bệnh nhân cần phẫu thuật để loại bỏ khối u. Ngoài ra, người bệnh có những triệu chứng liên quan đến mắt và giác mạc cũng cần phẫu thuật. Trong trường hợp nghiêm trọng, bệnh nhân có thể phải ghép giác mạc.
Bổ sung vitamin D
Thông thường, con người bổ sung vitamin D thông qua chế độ ăn uống kết hợp với phơi nắng. Tuy nhiên, người bệnh khô da nhiễm sắc tố phải tránh ánh nắng mặt trời nên họ cần chủ động bổ sung vitamin D cho cơ thể.
Dạng di truyền
Khô da sắc tố di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là cả hai bản sao của gen trong mỗi tế bào đều có đột biến. Cha mẹ của một cá nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường đều mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ thường không biểu hiện dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.

Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Khô da sắc tố di truyền lặn do đột biến nhiều gen, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Để chủ động phòng ngừa, cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ.
Các tên gọi khác
- DeSanctis-Cacchione syndrome
- XP
References
- Genetic Testing Information. ERCC1-Related Xeroderma Pigmentosum. Retrieved June 12, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/CN119607/
- Genetic Testing Information. Xeroderma pigmentosum group B. Retrieved June 12, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/C0268136/
- Genetic and Rare Diseases Information Center. Xeroderma pigmentosum. Retrieved June 12, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/7910/index
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. XERODERMA PIGMENTOSUM, COMPLEMENTATION GROUP A; XPA. Retrieved June 12, 2024 from https://omim.org/entry/278700
- U.S National Library of Medicine. Xeroderma pigmentosum. Retrieved June 12, 2024 from https://medlineplus.gov/genetics/condition/xeroderma-pigmentosum/
- Orphanet. Xeroderma pigmentosum. Retrieved June 12, 2024 from https://www.orpha.net/en/disease/detail/910
- National Organization for Rare Disorders. Xeroderma pigmentosum. Retrieved June 13, 2024 from https://rarediseases.org/gard-rare-disease/xeroderma-pigmentosum/
- Oxford Academic. Xeroderma Pigmentosum. Retrieved June 13, 2024 from https://academic.oup.com/omcr/article/2021/11-12/omab107/6439733
- World Health Organization. Radiation: Ultraviolet (UV) radiation and skin cancer. Retrieved June 13, 2024 from https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/radiation-ultraviolet-(uv)-radiation-and-skin-cancer
