Suy buồng trứng nguyên phát

Suy buồng trứng nguyên phát (primary ovarian insufficiency) xảy ra khi buồng trứng ngưng hoạt động trước tuổi 40. Do đó, người bệnh xuất hiện những triệu chứng tương tự mãn kinh như kinh nguyệt không đều hoặc không có kinh nguyệt, bốc hoả, dễ cáu gắt; trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến vô sinh.

Suy buồng trứng nguyên phát là gì?

Buồng trứng là những tuyến nhỏ hai bên tử cung. Chúng có chức năng sản xuất và giải phóng trứng trong giai đoạn rụng trứng. Đồng thời, buồng trứng tạo ra những hormone quan trọng đối với chu kì kinh nguyệt, thai kì và các chức năng khác của cơ thể.

Phụ nữ thường mãn kinh từ độ tuổi 40 trở đi. Trong giai đoạn này, kinh nguyệt xảy ra không đều và khả năng sinh sản của nữ giới giảm. Đối với người mắc bệnh suy buồng trứng nguyên phát, những triệu chứng này có thể xuất hiện trước 40 tuổi hoặc trong độ tuổi vị thành niên. Buồng trứng của người bệnh không sản xuất đủ hormone estrogen hoặc không giải phóng trứng thường xuyên, do đó tình trạng vô sinh có thể xảy ra.

Suy buồng trứng nguyên phát thường bị nhầm lẫn với mãn kinh sớm. Tuy nhiên, hai vấn đề sức khoẻ này khác nhau. Mãn kinh sớm xảy ra khi chu kì kinh nguyệt kết thúc trước tuổi 40 và nữ giới không thể tiếp tục mang thai. Trong khi đó, người bị suy buồng trứng nguyên phát có thể mang thai và có kinh nguyệt nhưng không đều. Khoảng 5–10% người mắc suy buồng trứng nguyên phát vẫn có thể mang thai mà không cần điều trị vô sinh.

Biểu hiện lâm sàng

Suy buồng trứng nguyên phát làm giảm lượng estrogen trong cơ thể, do đó các triệu chứng tương tự với mãn kinh như:

• Kinh nguyệt không đều hoặc không có kinh nguyệt
• Khó mang thai
• Giảm ham muốn tình dục
• Khó tập trung, ghi nhớ
• Cáu gắt, giận dữ, trầm cảm, lo âu
• Bốc hoả, đổ mồ hôi vào ban đêm
• Khô âm đạo
• Đau khi quan hệ tình dục

Biến chứng

Suy buồng trứng nguyên phát có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khoẻ khác bao gồm:

• Vô sinh
• Loãng xương
• Bệnh liên quan đến tim và mạch máu
• Giảm trí nhớ
• Bệnh Parkinson
• Suy giáp
• Hội chứng khô mắt

Ảnh: Loãng xương
Nguồn: U.S. National Library of Medicine

Độ phổ biến

Suy buồng trứng nguyên phát rất hiếm gặp. Ước tính khoảng 1% nữ giới trong độ tuổi từ 15–44 mắc bệnh, phần lớn người bệnh là phụ nữ trên 30 tuổi. Phụ nữ đã có con và chưa có con đều có nguy cơ mắc bệnh.

Nguyên nhân

Người ta chưa xác định được nguyên nhân cụ thể gây ra suy buồng trứng nguyên phát. Tuy nhiên, một số yếu tố sau đây có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Bệnh tự miễn

Hệ miễn dịch có chức năng bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân lạ như vi khuẩn và virus. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, hệ miễn dịch có thể tấn công chính cơ thể người bệnh và gây ra bệnh tự miễn.

Những bệnh tự miễn như bệnh tuyến giáp, Addison, viêm khớp dạng thấp hay nhiễm virus có thể kích thích hệ miễn dịch tạo ra các tế bào miễn dịch tấn công buồng trứng, do đó nang trứng và tế bào trứng bị tổn thương.

Ảnh: Các loại tế bào miễn dịch
Nguồn: ihope.vn

Tiếp xúc với chất độc

Nếu bệnh nhân đã từng thực hiện hoá trị và xạ trị, những phương pháp này có thể làm tổn hại vật liệu di truyền trong tế bào , tăng nguy cơ bất thường nhiễm sắc thể và đột biến gen. Ngoài ra, những yếu tố gây độc khác như khói thuốc lá, hoá chất, thuốc trừ sâu cũng làm tăng tốc độ suy buồng trứng nguyên phát.

Ảnh: Cấu tạo tế bào
Nguồn: National Cancer Institu

Bệnh di truyền

Một số đột biến như mất một nhiễm sắc thể X trong hội chứng Turner hay lặp bộ ba nucleotide CGG trên gen FMR1 trong hội chứng fragile X có thể dẫn đến suy buồng trứng nguyên phát.

Phẫu thuật cắt bỏ tử cung

Ngoài ra, người từng phẫu thuật cắt bỏ tử cung cũng có nguy cơ suy buồng trứng nguyên phát cao hơn.

Chẩn đoán

Nếu người bệnh dưới 40 tuổi, không có kinh nguyệt hoặc kinh nguyệt bất thường và kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ hormone tương đương với phụ nữ mãn kinh, họ sẽ được chẩn đoán suy buồng trứng nguyên phát.

Bác sĩ chẩn đoán những thông tin này dựa trên tiền sử bệnh cá nhân, kết quả khám sức khoẻ tổng quát và khám vùng chậu. Ngoài ra, thông tin về chu kì kinh nguyệt, thai kì, biện pháp tránh thai của bệnh nhân cũng hỗ trợ quá trình chẩn đoán.

Bệnh nhân cần xét nghiệm máu nhằm đo nồng độ hormone estrogen, prolactin và hormone kích thích nang trứng (Follicle Stimulating Hormone – FSH) trong cơ thể.

Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm khác như:

• Lập nhiễm sắc thể đồ
• Xét nghiệm di truyền
• Siêu âm vùng chậu nhằm quan sát tử cung và buồng trứng
• Xét nghiệm thử thai
• Xét nghiệm kháng thể nhằm chẩn đoán bệnh tự miễn

Ảnh: Siêu âm qua ngã âm đạo
Nguồn: National Cancer Institute

Điều trị

Các phương pháp điều trị suy buồng trứng nguyên phát chủ yếu nhằm cải thiện tình trạng thiếu estrogen. Bác sĩ có thể chỉ định những phương pháp sau.

Liệu pháp hormone

Liệu pháp này cung cấp những loại hormone mà buồng trứng ngừng sản xuất. Trong đó, bổ sung estrogen có thể ngăn ngừa loãng xương, giảm bốc hoả và một số triệu chứng khác do thiếu estrogen.

Tuy nhiên, thuốc estrogen có thể gây ra một số biến đổi dẫn đến ung thư cổ tử cung, do đó bác sĩ thường kê đơn estrogen kèm progesterone—hormone có chức năng bảo vệ nội mạc tử cung.

Điều trị kết hợp nhiều hormone có thể giúp người bệnh có kinh nguyệt trở lại, tuy nhiên, phương pháp này không thể khôi phục hoàn toàn chức năng của buồng trứng. Liệu pháp hormone thường được duy trì đến khi người bệnh bước vào độ tuổi mãn kinh trung bình (khoảng 50–51 tuổi). Phụ nữ lớn tuổi điều trị bằng thuốc estrogen và progesterone lâu dài có nguy cơ mắc bệnh lí liên quan đến tim, mạch máu cũng như làm tăng khả năng hình thành ung thư vú. Trong khi đó, tác dụng phụ của thuốc không ảnh hưởng nhiều đến người trẻ.

Bổ sung canxi và vitamin D

Canxi và vitamin D là những chất dinh dưỡng quan trọng để phòng ngừa loãng xương. Bác sĩ có thể chỉ định bệnh nhân chụp X–quang để đo mật độ xương nhằm xác định nồng độ canxi và các chất khoáng khác trong xương trước khi kê đơn.

Thụ tinh nhân tạo

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị vô sinh, tuy nhiên, phương pháp thụ tinh nhân tạo có thể giúp người bệnh mang thai. Quá trình này bao gồm thu trứng từ người cho, thụ tinh với tinh trùng trong phòng thí nghiệm rồi chuyển trứng đã thụ tinh vào tử cung người bệnh.

Một số phương pháp khác

Ngoài ra, bệnh nhân có thể cải thiện sức khoẻ bằng các biện pháp sau:

• Tập thể dục thường xuyên
• Duy trì cân nặng phù hợp
• Điều trị các vấn đề sức khoẻ liên quan

Phòng ngừa

Hiện nay, chưa có biện pháp phòng ngừa suy buồng trứng nguyên phát. Tuy nhiên, người có nguy cơ mắc bệnh cao có thể trữ đông trứng, mô buồng trứng và phôi. Nếu phải thực hiện xạ trị, bệnh nhân có thể cố định buồng trứng tại khoang bụng và đặt tấm chắn bảo vệ buồng trứng khi xạ trị nhằm bảo tồn và bảo vệ trứng. Do đó, người bệnh vẫn có khả năng mang thai trong tương lai.

Lời kết

Suy buồng trứng nguyên phát dẫn đến kinh nguyệt không đều hoặc ngừng chu kì kinh nguyệt trước 40 tuổi. Người bệnh xuất hiện những triệu chứng tương tự như mãn kinh sớm nên dễ gây nhẫm lẫn. Hiện nay, chưa có biện pháp điều trị hoàn toàn suy buồng trứng nguyên phát. Tuy nhiên, liệu pháp hormone và bổ sung canxi, vitamin D có thể cải thiện sức khoẻ người bệnh cũng như phòng ngừa một số biến chứng.