Thiếu α-1 antitrypsin (α-1 antitrypsin deficiency) là bệnh di truyền gây ra các triệu chứng liên quan đến phổi và gan. Độ tuổi khởi phát bệnh khác nhau giữa từng người.
Biểu hiện lâm sàng
Phổi
Người thiếu α-1 antitrypsin trong độ tuổi từ 25–50 thường có dấu hiệu liên quan đến phổi. Các triệu chứng xuất hiện sớm nhất bao gồm khó thở sau khi hoạt động nhẹ, giảm khả năng hoạt động và thở khò khè.
Nguồn: © 2006 Terese Winslow LLC for the National Cancer Institute
Khi bệnh tiến triển nặng hơn, bệnh nhân có thể xuất hiện một số dấu hiệu khác như:
- Sụt cân bất thường
- Nhiễm trùng đường hô hấp tái phát
- Mệt mỏi
Những triệu chứng trên gây tổn thương phế nang trong phổi và dẫn đến bệnh khí phế thũng. Người bệnh khí phế thũng có những biểu hiện đặc trưng như khó thở, ho khan và lồng ngực hình thùng. Bên cạnh đó, bệnh nhân có thói quen hút thuốc hoặc tiếp xúc nhiều với khói thuốc lá sẽ xuất hiện các triệu chứng của bệnh khí phế thũng sớm hơn. Hơn nữa, quá trình tổn thương phổi cũng diễn ra nhanh hơn các bệnh nhân khác.
Nguồn: Genetic Science Learning Center
Gan
Trong một số ít trường hợp, trẻ sơ sinh thiếu α-1 antitrypsin mắc các bệnh liên quan đến gan và xuất hiện dấu hiệu đặc trưng là da và lòng trắng mắt có màu vàng. Một số người bệnh trong độ tuổi trưởng thành có nguy cơ hình thành các mô sẹo trong gan dẫn đến bệnh xơ gan. Dấu hiệu nhận biết của bệnh xơ gan gồm sưng bụng và vàng da. Ngoài ra, thiếu α-1 antitrypsin cũng có khả năng tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào gan.
Nguồn: Medlineplus.gov
Da
Trong các trường hợp hiếm gặp, thiếu α-1 antitrypsin dẫn đến bệnh liên quan đến da, ví dụ như bệnh viêm mô mỡ dưới da . Dấu hiệu đặc trưng của bệnh viêm mô mỡ dưới da là các cục bướu hoặc mảng da cứng bất thường, kèm với cảm giác đau. Viêm mô mỡ có nhiều mức độ từ nhẹ đến nặng và có thể xuất hiện trong bất kì độ tuổi nào.
Ảnh: Bệnh viêm mô mỡ dưới da
Nguồn: Verywell Health
Độ phổ biến
Bệnh thiếu α-1 antitrypsin xuất hiện trên toàn thế giới với mức độ phổ biến khác nhau đối với từng khu vực. Người gốc Châu Âu có tỉ lệ mắc bệnh khoảng 1/1.500–1/3.500. Tại các quốc gia Châu Á, bệnh này ít phổ biến hơn.
Nguyên nhân
Đột biến gen SERPINA1 gây ra bệnh thiếu α-1 antitrypsin. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra protein α-1 antitrypsin có chức năng bảo vệ cơ thể khỏi tác động của các enzyme elastase do bạch cầu trung tính tiết ra. Khi cơ thể nhiễm trùng, bạch cầu giải phóng enzyme elastase để chống lại các tác nhân ngoại lai. Tuy nhiên, nếu enzyme elastase không được protein α-1 antitrypsin kiểm soát chặt chẽ, nó sẽ tấn công tế bào khỏe mạnh của cơ thể bao gồm tế bào phổi.
Đột biến gen SERPINA1 khiến tế bào tạo ra các phân tử protein bất thường không có chức năng hoặc không thể sản xuất protein α-1 antitrypsin. Do đó, enzyme elastase mất kiểm soát khiến phế nang tổn thương và gây ra bệnh phổi.
Nguồn: Genetic Science Learning Center
Ngoài ra, khi protein α-1 antitrypsin bất thường tích tụ trong gan, nó gây tổn thương cho cơ quan này. Mặt khác, các yếu tố môi trường như khói thuốc lá, hóa chất và bụi cũng làm bệnh thiếu protein α-1 antitrypsin tiến triển nặng.
Chẩn đoán
Bác sĩ thường chỉ định người bệnh thực hiện các xét nghiệm sau để chẩn đoán bệnh thiếu α-1 antitrypsin:
Xét nghiệm máu
Xét nghiệm máu nhằm kiểm tra nồng độ protein α-1 antitrypsin trong máu. Nếu hàm lượng protein này thấp, nguy cơ mắc người đó mắc bệnh thiếu α-1 antitrypsin.
Xét nghiệm di truyền
Xét nghiệm di truyền giúp kiểm tra bệnh nhân có mang đột biến trên gen SERPINA1 hay không. Qua đó, bác sĩ có thể xác nhận kết quả chẩn đoán.
Ngoài ra, bác sĩ thường chỉ định bệnh nhân thực hiện các bài kiểm tra liên quan đến phổi trong trường hợp họ có tiền sử mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính liên quan đến thiếu α-1 antitrypsin.
Điều trị
Hiện nay, liệu pháp điều trị phổ biến nhất của bệnh thiếu α-1 antitrypsin là chủ động bổ sung protein α-1 antitrypsin. Người bệnh sẽ tiêm chế phẩm có chứa protein α-1 antitrypsin được phân lập từ máu của người hiến tặng khỏe mạnh. Bệnh nhân cần tiêm protein α-1 antitrypsin định kì mỗi tuần nhằm đảm bảo nồng độ protein này trong máu đạt mức tối thiểu để bảo vệ phổi.
Dạng di truyền
Thiếu α-1 antitrypsin di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Do đó, một bản sao của gen trong mỗi tế bào đủ để gây ra bệnh. Người bệnh thường được di truyền từ cha hoặc mẹ mắc bệnh. Một số ít trường hợp bắt nguồn từ đột biến mới (denovo) xuất hiện trong quá trình hình thành tế bào sinh sản (trứng, tinh trùng) hoặc quá trình phát triển phôi sớm.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Thiếu α-1 antitrypsin di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nếu cha hoặc mẹ mắc bệnh, con sinh ra sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ nếu có thành viên mắc bệnh. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền đảm bảo sinh con khỏe mạnh.
Các tên gọi khác
- AAT
- AATD
- Alpha-1 protease inhibitor deficiency
- Alpha-1 related emphysema
- Genetic emphysema
- Hereditary pulmonary emphysema
- Inherited emphysema
References
- Genetic Testing Information. Alpha-1-antitrypsin deficiency. Retrieved July 08, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/C0221757/
- Genetic and Rare Diseases Information Center. Alpha-1-antitrypsin deficiency. Retrieved July 08, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5784/index
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. ALPHA-1-ANTITRYPSIN DEFICIENCY; A1ATD. Retrieved July 08, 2024 from https://omim.org/entry/613490
- U.S National Library of Medicine. Alpha-1 antitrypsin deficiency. Retrieved July 08, 2024 from https://medlineplus.gov/genetics/condition/alpha-1-antitrypsin-deficiency/
- Cleveland Clinic. Alpha-1 Antitrypsin Deficiency. Retrieved July 08, 2024 from https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21175-alpha-1-antitrypsin-deficiency
- American Lung Association. Learn About Alpha-1 Antitrypsin Deficiency. Retrieved July 08, 2024 from https://www.lung.org/lung-health-diseases/lung-disease-lookup/alpha-1-antitrypsin-deficiency/learn-about-alpha-1-antitrypsin-defiency
- National Organization for Rare Disorders. Alpha-1 Antitrypsin Deficiency. Retrieved July 08, 2024 from https://rarediseases.org/rare-diseases/alpha-1-antitrypsin-deficiency/
- National Heart, Lung and Blood Institute. Alpha-1 Antitrypsin Deficiency. Retrieved July 08, 2024 from https://www.nhlbi.nih.gov/health/alpha-1-antitrypsin-deficiency
