Thoái hóa điểm vàng Stargardt

Bệnh thoái hóa điểm vàng Stargardt ảnh hưởng đến vùng nhỏ gần trung tâm võng mạc được gọi là điểm vàng. Điểm vàng có vai trò trong các hoạt động cần độ chi tiết cao như đọc, lái xe và nhận dạng khuôn mặt. Phần lớn bệnh nhân có triệu chứng tích tụ lipofuscin trong các tế bào bên dưới điểm vàng. Theo thời gian, quá trình tích tụ này làm hỏng các tế bào quan trọng đối với thị lực. Do đó, người thoái hóa điểm vàng Stargardt thường có thị lực kém vào ban đêm, nên họ khó định hướng trong điều kiện ánh sáng yếu. Trong một số trường hợp, thị lực màu của bệnh nhân có dấu hiệu yếu đi. Các triệu chứng của bệnh xuất hiện phổ biến trong cuối giai đoạn trẻ nhỏ đến đầu giai đoạn trưởng thành. Bên cạnh đó, các biểu hiện này cũng tiến triển nghiêm trọng theo thời gian.

Thoái hóa điểm vàng Stargardt là dạng bệnh thoái hóa điểm vàng phổ biến nhất đối với trẻ vị thành niên. Các dấu hiệu của bệnh khởi phát từ giai đoạn trẻ nhỏ. Tỉ lệ mắc bệnh khoảng 1/6.500 người.

Đột biến gen ABCA4 và ELOVL4 gây ra bệnh thoái hóa điểm vàng Stargardt. Trong đó, đột biến gen ABCA4 là nguyên nhân của phần lớn các trường hợp mắc bệnh. Bệnh do đột biến gen ELOVL4 gây ra hiếm gặp hơn. Cả hai gen ABCA4 và ELOVL4 đều cung cấp hướng dẫn tạo ra protein hoạt động trong tế bào cảm nhận ánh sáng của võng mạc.

Protein ABCA4 có vai trò vận chuyển các chất có khả năng gây độc ra khỏi tế bào thụ quang. Các chất này hình thành sau quá trình chuyển hóa quang—chuyển đổi ánh sáng đi vào mắt thành tín hiệu điện nhằm truyền đến não. Các đột biến gen ABCA4 ngăn cản protein ABCA4 loại bỏ sản phẩm phụ độc hại ra khỏi tế bào thụ quang khiến chúng tích tụ và tạo thành lipofuscin. Lipofuscin hiện diện trong tế bào thụ quang và các tế bào xung quanh võng mạc dẫn đến cái chết tế bào. Các tế bào võng mạc mất đi gây ra triệu chứng mất thị lực tiến triển—dấu hiệu đặc trưng của bệnh thoái hóa điểm vàng Stargardt.

Protein ELOVL4 tham gia vào quá trình tạo ra axit béo chuỗi rất dài. Protein này chủ yếu hiện diện trong võng mạc nhưng nó cũng được tìm thấy trong não và da. Chức năng của axit béo chuỗi rất dài trong võng mạc chưa được xác định. Các đột biến gen ELOVL4 dẫn đến quá trình hình thành khối protein ELOVL4. Những khối này tích tụ và ảnh hưởng đến chức năng của tế bào võng mạc, cuối cùng dẫn đến chết tế bào.

Thoái hóa điểm vàng Stargardt có thể được chẩn đoán trong quá trình khám mắt. Khi mắt của người bệnh giãn nở, các đốm trắng dài và phân nhánh sẽ xuất hiện trong võng mạc. Sau đó, bác sĩ thường chỉ định bệnh nhân thực hiện chụp mạch huỳnh quang để xác nhận chẩn đoán. Khi thực hiện xét nghiệm này, người bệnh được tiêm thuốc nhuộm vào cánh tay và chụp ảnh võng mạc. Đối với người thoái hóa điểm vàng Stargardt, hình ảnh xét nghiệm sẽ bị cản bởi vật chất tích tụ trong võng mạc.

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị bệnh thoái hóa điểm vàng Stargardt. Các phương pháp chủ yếu làm giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống bệnh nhân. Người ta cho rằng kính râm có tác dụng bảo vệ mắt trong điều kiện ánh sáng mạnh nhưng hiệu quả của nó chưa được chứng minh. Ngoài ra, các loại thuốc chặn lipofuscin cũng như liệu pháp gen hoặc tế bào gốc đang trong quá trình thử nghiệm lâm sàng.

Bệnh thoái hóa điểm vàng có nhiều kiểu di truyền khác nhau.

Khi bệnh do đột biến gen ABCA4 gây ra, nó di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là cả hai bản sao của gen trong mỗi tế bào đều có đột biến. Cha mẹ của một cá nhân mắc bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường đều mang một bản sao của gen đột biến, nhưng họ thường không biểu hiện dấu hiệu và triệu chứng của bệnh.

Trong một số ít trường hợp, bệnh do đột biến gen ELOVL4 gây ra nên nó di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thường. Do đó, một bản sao của gen trong mỗi tế bào đủ để gây ra bệnh.

Khi bệnh thoái hóa điểm vàng Stargardt di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nếu cha hoặc mẹ mắc bệnh, con sinh ra sẽ có 50% khả năng di truyền bệnh. Do đó, để bảo đảm 100% khả năng con không bị bệnh, cha mẹ có thể chọn phương pháp thụ tinh nhân tạo IVF và sàng lọc phôi PGS/PGD. Các thành viên trong gia đình nên khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kỳ nếu có thành viên mắc bệnh. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh.

Khi bệnh di truyền lặn do đột biến gen ABCA4, cha mẹ mang đột biến dị hợp nên gần như không có biểu hiện bệnh, do đó rất khó phát hiện cho đến khi sinh con. Cha mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.

• Juvenile macular degeneration
• Macular dystrophy with flecks, type 1
• Stargardt disease
• STGD