Phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa

Bệnh phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt gồm hai dạng sau:

• Dạng nghiêm trọng khởi phát trong giai đoạn trẻ nhỏ
• Dạng nhẹ khởi phát vào giai đoạn cuối tuổi vị thành niên hoặc giai đoạn đầu tuổi trưởng thành

Dấu hiệu đầu tiên của cả hai dạng gồm sỏi thận hoặc sỏi bàng quang. Ngoài ra, bệnh gút và triệu chứng suy thận có thể tiến triển nếu người bệnh không điều trị bằng thuốc và điều chỉnh chế độ ăn uống.

Ngoài ra, bệnh nhân phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa dạng nghiêm trọng còn xuất hiện các triệu chứng liên quan đến thần kinh bao gồm:

• Nghe kém tiếp nhận do thay đổi của tai trong
• Giảm trương lực cơ
• Khả năng phối hợp vận động giảm
• Chậm phát triển

Bệnh phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa rất hiếm gặp. Người ta ghi nhận khoảng 30 gia đình có thành viên mang bệnh. Trong đó, phần lớn trường hợp mắc bệnh phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa dạng nhẹ.

Đột biến gen PRPS1 gây ra bệnh phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa. Gen PRPS1 cung cấp hướng dẫn tạo ra enzyme phosphoribosyl pyrophosphate synthetase 1 (PRPP synthetase 1). Enzyme này kiểm soát quá trình sản xuất phân tử phosphoribosyl pyrophosphate. Phosphoribosyl pyrophosphate tham gia vào quá trình tạo ra nucleotide purine và pyrimidine. Những nucleotide này cấu thành ADN, ARN và những phân tử khác như ATP và GTP—phân tử năng lượng của tế bào. Enzyme phosphoribosyl pyrophosphate synthetase 1 và phân tử phosphoribosyl pyrophosphate cũng nắm vai trò thiết yếu trong cơ chế tái sử dụng nucleotide purine từ những ADN và ARN phân hủy. Đây là cách tạo ra nucleotide nhanh và hiệu quả.

Đối với bệnh nhân phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa dạng nghiêm trọng, đột biến gen PRPS1 thay đổi axit amin của enzyme phosphoribosyl pyrophosphate synthetase 1, do đó, enzyme hoạt động quá mức.

Trong trường hợp bệnh dạng nhẹ, đột biến khiến gen PRPS1 hoạt động quá mức dẫn đến quá trình sản xuất enzyme phosphoribosyl pyrophosphate synthetase 1 tăng, do đó, số lượng phosphoribosyl pyrophosphate tăng theo.

Đối với cả hai dạng của bệnh, lượng nucleotide purine luôn trong trạng thái dư thừa.

Quá trình phân giải nucleotide purine tạo ra axit uric. Trong cơ thể bệnh nhân, lượng purine cần phân giải tăng lên nên axit uric tích tụ nhiều đến mức gây ra bệnh gout, sỏi thận và sỏi bàng quang. Hiện nay, mối liên hệ giữa đột biến gen PRPS1 và các triệu chứng liên quan đến thần kinh của dạng nghiêm trọng vẫn chưa rõ ràng.

Bác sĩ thường chẩn đoán phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa thông qua các xét nghiệm sinh hóa.

Một số xét nghiệm sinh hóa phổ biến bao gồm:

• Xét nghiệm máu kiểm tra hàm lượng axit uric trong máu
• Xét nghiệm nước tiểu kiểm tra hàm lượng axit uric trong nước tiểu
• Xét nghiệm hóa mô miễn dịch kiểm tra hoạt động của enzyme phosphoribosyl pyrophosphate synthetase 1 trong nguyên bào sợi, tế bào bạch huyết và hồng cầu

Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện xét nghiệm di truyền trong trường hợp bệnh nhân mắc bệnh dạng nghiêm trọng hoặc cần xác nhận chẩn đoán.

Hiện nay, chưa có liệu pháp điều trị hoàn toàn phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa. Các liệu pháp chủ yếu làm giảm triệu chứng bệnh và cải thiện cuộc sống người bệnh.

Một số phương pháp phổ biến gồm:

Thuốc

Các loại thuốc như allopurinol hoặc febuxostat có tác dụng ức chế xanthine oxidase nhằm ngăn ngừa triệu chứng tăng axit uric máu và axit uric niệu.

Ngoài ra, bệnh nhân cần uống nhiều nước mỗi ngày hoặc sử dụng kali citrate để kiềm hóa nước tiểu nhằm tránh hình thành sỏi thận.

Chế độ ăn

Người bệnh nên áp dụng chế độ ăn ít purine và fructose.

Kiểm tra các chỉ số sức khỏe

Bệnh nhân nên thường xuyên theo dõi nồng độ urate trong huyết thanh. Người bệnh có triệu chứng nghiêm trọng cần kiểm tra thính lực và thần kinh định kì.

Phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa do đột biến gen PRPS1 di truyền theo kiểu lặn liên kết với nhiễm sắc thể giới tính X. Nam giới chỉ có một nhiễm sắc thể X, do đó một bản sao của gen PRPS1 đột biến trong mỗi tế bào đủ gây ra triệu chứng nghiêm trọng. Người cha bị bệnh không thể truyền gen đột biến này cho con trai. Đối với phụ nữ có hai nhiễm sắc thể X, đột biến tại một bản sao của gen PRPS1 thường chỉ gây ra các triệu chứng nhẹ.

Phosphoribosylpyrophosphate synthetase siêu hoạt hóa có cơ chế di truyền liên-kết-X phức tạp nên khó phát hiện đối với những người phụ nữ mang gen bệnh cho đến khi sinh con. Người mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.

• Gout, PRPS-related
• PRPP synthetase overactivity
• PRPP synthetase superactivity
• PRPS1 superactivity
• PRS overactivity
• PRS superactivity