Hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X (alpha thalassemia X-linked intellectual disability syndrome) là bệnh di truyền hiếm gặp ảnh hưởng nhiều cơ quan trong cơ thể. Phần lớn bệnh nhân là nam. Triệu chứng phổ biến bao gồm thiểu năng trí tuệ, khuôn mặt dị biệt, dị dạng đường tiết niệu sinh dục và thiếu máu.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Biểu hiện lâm sàng
Hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X thường khởi phát khi trẻ mới sinh hoặc trong giai đoạn sơ sinh. Mỗi bệnh nhân có các triệu chứng và mức độ nghiêm trọng khác nhau.
Thiểu năng trí tuệ và chậm phát triển
Bệnh nhân mắc hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X thường xuất hiện dấu hiệu thiểu năng trí tuệ và chậm phát triển.
Các triệu chứng bao gồm:
- Ăn uống khó khăn
- Chậm nói
- Giảm trương lực cơ (yếu cơ)
- Chậm phát triển khả năng vận động
- Đi không vững
- Dáng người thấp bé
Ảnh: Trương lực cơ giảm
Nguồn: Icahn School of Medicine at Mount Sinai
Khuôn mặt dị biệt
Bệnh nhân có những điểm dị biệt trên khuôn mặt như:
- Hai mắt cách xa nhau
- Mũi nhỏ, sống mũi phẳng, lỗ mũi hếch
- Tai thấp
- Môi trên cụp, môi dưới dày
- Nếp mí mắt rẻ quạt
- Phần giữa mặt lõm xuống
- Đầu nhỏ
- Lưỡi to
- Lệch khớp cắn
Những đặc điểm này biểu hiện rõ vào đầu giai đoạn trẻ nhỏ. Bệnh nhân trưởng thành thường có khuôn mặt phẳng và mũi ngắn.
Ảnh: Khoảng cách giữa hai mắt rộng
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute
Ảnh: Xương mũi kém phát triển, lỗ mũi hếch
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute
Ảnh: giảm sản vùng giữa mặt
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute
Ảnh: Đầu nhỏ bất thường
Nguồn: National Human Genome Research Institute
Ảnh: Lưỡi to
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute
Dị dạng đường tiết niệu sinh dục
Đường tiết niệu sinh dục của người bệnh có thể xuất hiện một số điểm bất thường gồm:
- Tinh hoàn ẩn
- Lỗ tiểu lệch thấp
- Cơ quan sinh dục ngoài không rõ nam hoặc nữ
Dị dạng xương
Bệnh có thể ảnh hưởng đến xương và dẫn đến một số biểu hiện như:
- Ngón tay , ngón chân ngắn
- Ngón tay cong
- Co cứng khớp
- Cong vẹo cột sống, gù lưng
Ảnh: Ngón tay ngắn bất thường
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Ảnh: Cong ngón tay
Nguồn: Elements of Morphology, National Human Genome Research Institute
Ảnh: So sánh cột sống bình thường và cột sống cong, vẹo
Nguồn: Alila Medical Media/Shutterstock.com
Bệnh alpha thalassemia
Phần lớn bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng bệnh alpha thalassemia mức độ nhẹ. Alpha thalassemia làm giảm quá trình sản xuất hemoglobin—protein trong tế bào hồng cầu có chức năng vận chuyển oxy đến các tế bào trong cơ thể. Lượng hemoglobin giảm dẫn đến mô không nhận đủ oxy. Vì vậy, người bệnh có các biểu hiện như da nhợt nhạt và suy nhược, một số bệnh nhân có thể bị bệnh thiếu máu.
Nguồn: Designua/Shutterstock.com
Một số biểu hiện khác
Ngoài ra, bệnh có thể ảnh hưởng đến khả năng vận động và chức năng của hệ tiêu hoá như:
- Co giật
- Căng cứng chân
- Trào ngược dạ dày–thực quản
- Táo bón mãn tính
Ảnh: Hệ tiêu hóa
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Ảnh: Mô tả biểu hiện của bệnh nhân trong cơn co cứng và co giật
Nguồn: NEUROSURGERY Neurosurgery
Ảnh: Bệnh trào ngược dạ dày thực quản
Nguồn: Designua/Shutterstock.com
Độ phổ biến
Người ta đã ghi nhận hơn 200 trường hợp mắc hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X, phần lớn bệnh nhân là nam. Tại Nhật Bản, tỉ lệ mắc bệnh ước tính khoảng 1/60.000–80.000 trẻ mới sinh. Tuy nhiên, hiện nay chưa có thống kê cụ thể tỉ lệ mắc bệnh trên thế giới.
Nguyên nhân
Đột biến gen ATRX gây ra hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X. Gen này cung cấp hướng dẫn tạo ra protein ATRX tham gia điều hoà biểu hiện của các gen khác thông qua quá trình tái cấu trúc chất nhiễm sắc.
Nguồn: Darryl Leja, NHGRI
Chất nhiễm sắc là phức hợp gồm ADN và protein histone có chức năng đóng gói ADN thành nhiễm sắc thể. Cấu trúc chất nhiễm sắc thay đổi để điều chỉnh mức độ đóng gói của ADN, qua đó điều hoà biểu hiện của các gen tham gia vào quá trình cơ thể phát triển. Khi ADN được đóng gói chặt, gen biểu hiện kém hơn so với ADN đóng gói lỏng.
Protein ATRX tham gia điều hoà biểu hiện của gen HBA1 và HBA2, hai gen này tham gia vào quá trình sản xuất hemoglobin. Người ta đã ghi nhận hơn 125 đột biến gen ATRX liên quan đến hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X. Đột biến thay thế một tiểu đơn vị axit amin của protein ATRX là dạng phổ biến nhất. Những đột biến khác bao gồm chèn, xoá vật liệu di truyền trong gen ATRX hoặc thay đổi quá trình gen hướng dẫn tạo ra protein.
Đột biến có thể khiến cấu trúc protein ATRX kém ổn định cũng như ảnh hưởng đến tương tác giữa ATRX với những protein khác. Do đó, protein ATRX không thể điều hoà biểu hiện gen HBA1 và HBA2 hiệu quả. Hai gen này giảm hoạt động gây ra bệnh alpha thalassemia. Một số gen khác biểu hiện bất thường có thể dẫn đến chậm phát triển, khuôn mặt dị biệt và những triệu chứng khác của hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X.
Ảnh: Cấu trúc ADN
Nguồn: Labster Theory pages
Ảnh: Axit amin
Nguồn: Darryl Leja, NHGRI
Chẩn đoán
Bác sĩ chẩn đoán hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X dựa vào biểu hiện lâm sàng và một số xét nghiệm chuyên biệt. Các phương pháp xét nghiệm bao gồm.
Xét nghiệm máu
Xét nghiệm máu có thể phát hiện các thể hemoglobin H—một dạng hemoglobin bất thường trong tế bào hồng cầu, qua đó bác sĩ có thể chẩn đoán bệnh alpha thalassemia. Tuy nhiên, hemoglobin H không phải là dấu hiệu ổn định của hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X. Ngoài ra, kết quả xét nghiệm âm tính với hemoglobin H không loại trừ khả năng mắc hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X.
Nguồn: medicinenet.com
Xét nghiệm di truyền
Bác sĩ có thể chỉ định người bệnh thực hiện xét nghiệm di truyền nhằm xác định các đột biến và những biến đổi methyl hóa trên gen ATRX, từ đókết quả chẩn đoán bệnh được xác nhận.
Nguồn: nugenis.eu
Điều trị
Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị hoàn toàn hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X. Các liệu pháp chủ yếu nhằm giảm nhẹ triệu chứng và cải thiện chất lượng đời sống người bệnh. Bác sĩ sẽ chỉ định các biện pháp điều trị dựa vào mức độ biểu hiện của từng bệnh nhân.
Những phương pháp sau có thể giúp người bệnh cải thiện triệu chứng:
- Sử dụng thuốc chống co giật, thuốc ức chế thần kinh
- Áp dụng liệu pháp dinh dưỡng, chế độ ăn nhiều calorie
- Đặt ống thông dạ dày
- Phẫu thuật tuyến nước bọt dưới hàm
- Phẫu thuật cắt bỏ tinh hoàn trong ổ bụng
Ngoài ra, bác sĩ cần theo dõi những triệu chứng liên quan như trào ngược dạ dày-thực quản, táo bón, tổn thương xương nhằm điều chỉnh phác đồ điều trị phù hợp. Nếu được chẩn đoán thiếu sắt, bệnh nhân có thể sử dụng thuốc sắt. Trường hợp người bệnh mất lá lách rất hiếm gặp. Đối với những trường hợp này, bác sĩ cần điều trị bằng thuốc kháng sinh kết hợp tiêm vaccine nhằm phòng ngừa nhiễm trùng phế cầu khuẩn và não mô cầu.
Ảnh: Cấu tạo tuyến nước bọt
Nguồn: © 2013 Terese Winslow LLC for the National Cancer Institute
Dạng di truyền
Hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X do đột biến gen ATRX di truyền theo kiểu lặn liên kết với nhiễm sắc thể giới tính X. Nam giới chỉ có một nhiễm sắc thể X, do đó một bản sao của gen ATRX đột biến trong mỗi tế bào đủ gây ra triệu chứng nghiêm trọng bệnh. Người cha bị bệnh không thể truyền gen đột biến này cho con trai. Đối với phụ nữ có hai nhiễm sắc thể X, đột biến tại một bản sao của gen ATRX thường chỉ gây ra các triệu chứng nhẹ.
Nguồn: U.S. National Library of Medicine
Phòng ngừa
Hội chứng alpha thalassemia thiểu năng trí tuệ liên-kết-X có cơ chế di truyền liên kết X phức tạp nên khó phát hiện trên những người phụ nữ mang gen bệnh cho đến khi sinh con. Người mẹ nên làm xét nghiệm sàng lọc gen lặn để chủ động cho tương lai của con. Các cặp vợ chồng trước khi mang thai cần tư vấn và xét nghiệm di truyền nhằm đảm bảo sinh con khỏe mạnh. Người thuộc nhóm nguy cơ mắc bệnh cần khám sức khỏe và tầm soát bệnh định kì.
Các tên gọi khác
- ATRX syndrome
- ATR-X syndrome
- XLMR-hypotonic face syndrome
- Alpha thalassemia/mental retardation, X-linked
- X-linked alpha-thalassemia/mental retardation syndrome
- Alpha thalassemia X-linked mental retardation syndrome
- Alpha-thalassemia X-linked mental retardation syndrome
- Alpha-thalassemia/mental retardation syndrome, nondeletion type
References
- Genetic Testing Information. Alpha thalassemia-X-linked intellectual disability syndrome. Retrieved August 26, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/conditions/C1845055/
- Genetic and Rare Diseases Information Center. Alpha-thalassemia-X-linked intellectual disability syndrome. Retrieved August 26, 2024 from https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5864/index
- Catalog of Genes and Diseases from OMIM. ALPHA-THALASSEMIA/IMPAIRED INTELLECTUAL DEVELOPMENT SYNDROME, X-LINKED; ATRX. Retrieved August 26, 2024 from https://omim.org/entry/301040
- U.S National Library of Medicine. Alpha thalassemia X-linked intellectual disability syndrome. Retrieved August 26, 2024 from https://medlineplus.gov/genetics/condition/alpha-thalassemia-x-linked-intellectual-disability-syndrome/
- MalaCards. Alpha Thalassemia-X-Linked Intellectual Disability Syndrome. Retrieved August 26, 2024 from https://www.malacards.org/card/alpha_thalassemia_x_linked_intellectual_disability_syndrome_2
- National Institute of Health. Alpha-Thalassemia X-Linked Intellectual Disability Syndrome. Retrieved August 26, 2024 from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1449/
- National Organization for Rare Disorders. Alpha Thalassemia X-linked Intellectual Disability Syndrome. Retrieved August 26, 2024 from https://rarediseases.org/rare-diseases/alpha-thalassemia-x-linked-intellectual-disability-syndrome/
- Orphanet. X-linked alpha-thalassemia-intellectual disability syndrome. Retrieved August 26, 2024 from https://www.orpha.net/en/disease/detail/847
- Radiopaedia. Alpha-thalassemia intellectual disability syndrome X-linked (ATRX) gene (tumor marker). Retrieved August 26, 2024 from https://radiopaedia.org/articles/alpha-thalassemia-intellectual-disability-syndrome-x-linked-atrx-gene-tumour-marker?lang=us
